« اذْ تَبَرَّأَ الَّذينَ اتُّبِعوا مِنَ الَّذينَ اتَّبَعوا وَ رَأَوُا الْعَذابَ وَ تَقَطَّعَتْ بِهِمُ الْاسْبابُ » « 1 » رابطهها در آنجا قطع مىشود جز رابطههايى كه از ناحيهء حق برقرار باشد . « الْاخِلّاءُ يَوْمَئِذٍ بَعْضُهُمْ لِبَعْضٍ عَدُوٌّ الَّا الْمُتَّقينَ » « 2 » در قيامت همهء دوستان تبديل به دشمنان يكديگر مىشوند مگر دوستانى كه از روى تقوا با يكديگر دوست بودند يعنى دوستانى كه پيوندشان با يكديگر ناشى از پيوندشان با خدا بوده . زن و بچه و ارحام و اولاد ، تا حدى كه پيوند انسان با اينها ناشى از پيوند ايمانى باشد و آنها با انسان [ در ايمان ] شركت داشته باشند ، اين پيوند در قيامت باقى مىماند ؛ ولى اگر از اين راه نباشد به كلى از بين مىرود . اصلًا در قيامت انسان [ از اينها ] تبرّى مىجويد و فرار مىكند ( يَوْمَ يَفِرُّ الْمَرْءُ مِنْ اخيهِ وَ امِّهِ وَ ابيهِ وَ صاحِبَتِهِ وَ بَنيهِ ) « 3 » . « وَاللَّهُ بِما تَعْمَلونَ بَصيرٌ » خدا به همهء كارهاى شما بيناست .
ابراهيم عليه السلام ، يك الگو «
قَدْ كانَتْ لَكُمْ اسْوَةٌ حَسَنَةٌ فى ابْراهيمَ وَالَّذينَ مَعَهُ اذْ قالوا لِقَوْمِهِمْ انّا بُرَءؤُا مِنْكُمْ وَ مِمّا تَعْبُدونَ مِنْ دونِ اللَّهِ كَفَرْنا بِكُمْ وَ بَدا بَيْنَنا وَ بَيْنَكُمُ الْعَداوَةُ وَ الْبَغْضاءُ ابَداً حَتَّى تُؤْمِنوا بِاللَّهِ وَحْدَهُ » اين درس را از ابراهيم و گروهى كه همراه ابراهيم بودند ( نشان مىدهد كه البته گروهى از تربيتشدگان ابراهيم هم بودهاند ) ، از ابراهيم و ابراهيميان ياد بگيريد كه آنها چگونه به خاطر ايمانشان از همه بريدند حتى از نزديكترين ارحام خودشان .
اينجا كلمهء « اسْوَة » آمده است . تعبير اين آيه راجع به ابراهيم عليه السلام و تعبير آيهاى در سورهء احزاب راجع به رسول اكرم خيلى به يكديگر نزديك است . در سورهء احزاب داريم : « لَقَدْ كانَ لَكُمْ فى رَسولِ اللَّهِ اسْوَةٌ حَسَنَةٌ » « 4 » براى شما در وجود پيغمبر اسوهاى است . اسوه به تعبير امروزيها يعنى الگو ( در فارسى شايد كلمهاى نداريم كه بهجاى آن بگذاريم ) ، يعنى شخصيتى كه بايد مقتدا قرار بگيرد و ميزان و معيار باشد و ديگران خودشان را با او بسنجند .
از نظر تعبيرات ادبى اين را « تجديد » مىنامند . تجديد - كه در علم بديع ذكر
هامش
( 1 ) . بقره / 166 .
( 2 ) . زخرف / 67 .
( 3 ) . عبس / 34 - 36 .
( 4 ) . احزاب / 21 .