العارف رياضةٌ ما لهممه وقوى نفسه . . . وتكبر على كل شئ غير الحق » « 1 » بىاعتنا بودن به هر چيز غير از خدا . اين تكبّر معنايش اين است كه [ شخص ] هيچ موجودى را به جاى خدا نمىنشاند يعنى او را معبود قرار نمىدهد ولو به همان عبادت كوچك ، ولو مورد توجه قرار دادن ؛ يعنى هيچ موجودى غير از خدا شايستهء اين كه من او را هدف ، قبله و مقصد قرار بدهم نيست . « سُبْحانَ اللَّهِ عَمّا يُشْرِكونَ » منزّه است ذات پروردگار از اين شركهايى كه مىورزند . تكبّر ورزيدن يك بنده در مقابل خدا نوعى شرك ورزيدن ، خود را شريك خدا قرار دادن و جامهء خدا را به تن كردن است .
صفات فعل خدا «
هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ الْبارِئُ الْمُصَوِّرُ » اوست اللَّه . اين هر سه آيه با « هُوَ اللَّهُ » شروع شد ، منتها در آن دو آيه ( هُوَ اللَّهُ الَّذى لا الهَ الّا هُوَ . . . ) مسألهء عبوديت هم مطرح بود آنجا كه در واقع صفات ذاتى بيان مىشد ؛ اين آيه باز با « هُوَ اللَّهُ » شروع مىشود ولى بعد « لا الهَ الّا هُوَ » ندارد چون اينجا وارد صفات فعل مىشود . [ آنجا داشت : ] « الْمَلِكُ الْقُدّوسُ السَّلامُ الْمُؤْمِنُ الْمُهَيْمِنُ الْعَزيزُ الْجَبّارُ » ، اينجا [ دارد : ] « هُوَ اللَّهُ الْخالِقُ » اوست خداى آفرينندهء اندازهگير ، آفرينندهء به تقدير ، چون بعضى گفتهاند اصلًا « خلق » يعنى تقدير و اندازهگيرى ، يا آفريدنِ با تقدير و اندازهگيرى . « الْبارِئُ » . بارئ يعنى موجِد ، ايجاد كننده . پس او ذات اندازهگيرنده و ايجاد كننده [ است ] يعنى در امور عالم كه خداى متعال آفريده است اگر مثلًا از فلان ماده اينقدر و از فلان مادهء ديگر اينقدر ديگر است ، حساب شده است . در مركّبات ، در يك گُل ، در يك حيوان ، در يك انسان [ اين گونه است . ] اگر مثلًا انسان پاهايش اينقدر است و دستهايش اينقدر ، انگشتهايش يكى بلندتر است يكى كوتاهتر ، يكى ضخيمتر است يكى باريكتر ، اينها همه كارهاى حساب شده و اندازهگرفته است . و بارئ و موجِد ، خود اوست ؛ اوست ايجاد كننده ؛ علت ايجادى اوست .
خدا نقشدهنده است «
الْمُصَوِّرُ » صورتبخش ، نقشبخش . اگر يك دفعه بيايند عالم را خراب كنند و به
هامش
( 1 ) . شرح اشارات ، نمط نهم ، فصل سوم .