آهنگ آيات
مقدمتاً مطلبى را عرض كنم و شايد به آن توجه كرده باشيد و آن اينكه بعضى از سورههاى قرآن از نظر آهنگ مختلف است . به كوتاهى و بلندى سوره هم چندان مربوط نيست و حتى به كوتاهى آيه هم خيلى ارتباط ندارد . آهنگهاى آيات شريفهء قرآن مختلف است و اين اختلاف آهنگها بستگى دارد به محتوا و مضمون . مثلًا آهنگ سورهء حمد كه حالتش فقط حالت عبادت و مناجات با خداوند و انقطاع بنده با خداست آهنگ مخصوصى است ، خيلى نرم و ملايم ، خيلى خاضعانه و عابدانه :
« الْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ الْعالَمينَ . الرَّحْمنِ الرَّحيمِ . مالِكِ يَوْمِ الدِّينِ . ايّاكَ نَعْبُدُ وَ ايّاكَ نَسْتَعينُ . اهْدِنَا الصِّراطَ الْمُسْتَقيمَ . . . » . حتى سورهء توحيد هم كه سورهء بسيار كوتاهى است و آياتش گاهى دو يا سه كلمه است باز چون فقط ثناى خداوند است آهنگ آن همان آهنگ نرم و ملايم است : « قُلْ هُوَ اللَّهُ احَدٌ . اللَّهُ الصَّمَدُ . لَمْ يَلِدْ وَ لَمْ يولَدْ . وَ لَمْ يَكُنْ لَهُ كُفُواً احَدٌ » .
ولى گاهى يك آيه مثلًا مىخواهد يك حكم شرعى كلّى فقهى را بيان كند ، آن خيلى به اصطلاح سادهتر [ است ] و اغلبْ آياتِ خيلى طولانى آياتى است كه بيان يك سلسله احكام مىكند يعنى يك مادهء قانونى را بيان مىكند ؛ آن باز لحن و آهنگ ديگرى دارد : « يا ايُّهَا الَّذينَ امَنوا اذا تَدايَنْتُمْ بِدَيْنٍ الى اجَلٍ مُسَمّىً فَاكْتُبوهُ وَ لْيَكْتُبْ بَيْنَكُمْ كاتِبٌ بِالْعَدْلِ » « 1 » كه طولانىترين آيهء قرآن است ، يا : « حُرِّمَتْ عَلَيْكُمْ امَّهاتُكُمْ وَ بَناتُكُمْ وَ اخَواتُكُمْ . . . » « 2 » و آياتى از اين قبيل كه زياد هم داريم ، آيات احكام در قرآن ، اينها آهنگ ديگرى دارد . [ همچنين ] آيات تهديدآميز آهنگ ديگرى دارد ، خيلى خشونتبار و تند است و اغلبْ اين گونه آيات ، هم كوتاه است و هم رعايت سجع در آنها بيشتر شده .
اين نكته كه آيات قرآن داراى آهنگهاى مختلف است و هر آهنگى با محتواى آن آيات تناسب دارد و در اين جهت نهايت دقت و مراقبت شده ، از مطالب تازهاى است كه در عصر اخير به آن توجه كردهاند و خيلى توجه خوبى است . در ميان كتابهايى كه در اين زمينه ديدهام و به فارسى هم درآمده است بهترين كتاب ( مىدانم كتابهاى ديگر هم هست ، من نديدهام ، شايد هم بهتر باشد ) كتابى است كه مرحوم
هامش
( 1 ) . بقره / 282 .
( 2 ) . نساء / 23 .