تَرى كُلَّ أُمَّةٍ جاثِيَةً »
« 1 » . به مناسبت كلمهء « جاثيه » كه [ در اين آيه ] آمده است و بعد انشاءاللَّه تفسير خواهد شد ، اين سوره به نام « سورةالجاثيه » ناميده شده است و از سور مكيه است ، از سورههايى است كه در مكه نازل شده است ، در زمانى كه پيغمبر اكرم در مكه بودهاند . در ابتداى اين سوره كه با حروف مقطّعه شروع مىشود ( حم ) پشت سرش دارد : «
تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ
» . در اول سورهء دخان و همچنين در اول سورهء « حمعسق » و قبلش راجع به اين حروف مقطعهء اوايل برخى از سورههاى قرآن بحث شده است و تكرار نمىكنيم . ولى دربارهء مطلبى كه يك بار ديگر به مناسبتى كه در يك جاى ديگر همين تعبير بود (
تَنْزِيلُ الْكِتابِ مِنَ اللَّهِ الْعَزِيزِ الْحَكِيمِ
) مورد بحث قرار گرفت باز توضيحى مىدهيم ، ضمناً بحثى هم راجع به خود كلمهء « حم » خواهد شد .
سورهء دخان بعد از « حم » اين طور شروع شد : « انّا انْزَلْناهُ فى لَيْلَةٍ » ما قرآن را در يك شب پربركت فرود آورديم . با تعبير « انْزَلْنا » كه از باب افعال است آمده : قرآن در يك شب فرود آمد . آنجا عرض كرديم كه مطابق آنچه از خود قرآن كريم استنباط مىشود و هم رواياتى كه ما در اين زمينه داريم قرآن دو گونه فرود آمدن داشته است ، يك فرود آمدنِ به اصطلاح اجمالى و جمعى ، كه تمام قرآن به صورت آيه نبوده بلكه به صورت يك حقيقت واحد بر پيغمبر اكرم نزول كرده و فرود آمده است كه اين در يك شب و شايد در يك لحظه صورت گرفته است . در سورهء مباركهء قدر هم كه مىفرمايد : « انّا انْزَلْناهُ فى لَيْلَةِ الْقَدْرِ . وَ ما ادْريكَ ما لَيْلَةُ الْقَدْر » « 2 » نظر به چنين فرود آمدنى دارد . باز در خود قرآن آنجا كه ما مىخوانيم كه قرآن در ماه رمضان فرود آمد - كه تمام قرآن در ماه رمضان فرود آمد - اين جور فرود آمدن است . ولى در بعضى موارد ، تعبير « تنزيل » دارد كه باب تفعيل است كه مفهوم تدريج را دارد ، يعنى تدريجاً ، يكى بعد از ديگرى ، و [ مفهوم ] تفصيل را دارد . ما در قرآن هيچ جا
هامش
( 1 ) . جاثيه / 28 .
( 2 ) . قدر / 1 و 2 .