خلاصهء اين آيهها اين است كه هركسى در هر راهى كه تلاش كند و به سوى هر مقصدى كه برود و فعاليت كند ، خدا اجرش را در همان مقصد ضايع نمىكند . خدا اين عالَم و اين دستگاه هستى را به صورت يك دستگاه آماده براى كشت كردن و محصول برداشتن ساخته است . شما از يك مزرعه چه انتظارى داريد ؟ انتظار داريد كه آنچه را كشت مىكنيد برداريد . اما از مزرعه - هر اندازه خوب و عالى باشد - اين انتظار غلط است كه انسان يك چيزى را كشت كند و چيز ديگرى بردارد . شما اگر در يك مزرعهء مساعد و آماده ، گندم بكاريد گندم برمىداريد . جو بكاريد جو برمىداريد ، درخت ميوه بكاريد ميوه برداشت مىكنيد ، اگر گلابى غرس كنيد گلابى برمىداريد و اگر حنظل بكاريد حنظل ، اگر خار بكاريد خار برداشت مىكنيد و اگر گل بكاريد گل . معنى يك مزرعهء عالى و نمونه اين نيست كه به هرحال گل بدهد اعم از اين كه من خار بكارم يا چيز ديگر ؛ برنج يا گندم محصول بدهد ، من ارزن بكارم يا جو .
انسانها در تلاشهايشان مقصدى دارند . درست است كه همه طالب سعادت هستند ولى سعادتشان را در چه چيزى جست و جو مىكنند ؟ يك وقت هست انسان در اين دنيا تلاش مىكند ، عمل مىكند ، زحمت مىكشد براى محصولى و نتيجهاى كه مىخواهد در همين دنيا بگيرد و اصلًا به خدا و آخرت هم كارى ندارد ، يعنى بذرى كه مىپاشد فقط بذر دنيايى است ، كارى مىكند براى نتيجهاى در همين دنيا . اما يك وقت هست انسان كارى مىكند نه براى نتيجهء مادى در اين دنيا ، بلكه براى اين كه قرب به حق پيدا كند ، به خدا نزديك شود و در جهان ديگر محصولى بردارد . قاعده اين است كه اگر كسى بذرى براى آن جهان كاشته است در آن جهان به او بدهند و اگر بذرى براى اين جهان كاشته است در اين جهان به او بدهند .
قرآن مىگويد : « كُلًاّ نُمِدُّ » ما مدد خودمان را ، هم به آنان كه خداخواه و آخرتخواه هستند و مقصدشان بالاتر از ماديت است مىرسانيم و هم به آنها كه نمىخواهند تا آنجا بروند و مىخواهند محصول و نتيجه را در همين جا بگيرند ؛ با يك تفاوت و آن اين كه چون دنيا دار تزاحم علل و اسباب است خدا تضمين نمىكند كه هر كسى كه براى دنيا و مقصد دنيا تلاش كند صد درصد به آن مىرسد ، چون ممكن است به موانعى بربخورد ، بذرى را بپاشد براى اين كه در دنيا نتيجه بگيرد ولى بذرش در همين جا فاسد و خراب بشود و آفتى به آن برسد . نه دربارهء افراد تضمين مىكنيم كه به همه صد درصد [ محصول و نتيجه ] بدهيم و نه در همهء اعمال تضمين مىكنيم كه در همهء اعمال صد درصد [ محصول و نتيجه ] بدهيم . بذرى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 483
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٨٣