قابل تطبيق بر انحايى از تفسيرهاست . در بعضى از روايات اين مثل را مثل انسان دانستهاند ولى در روايات اين را در عقل انسان پياده نمىكنند ، در ايمان انسان پياده مىكنند . اين مشكات و زجاجه و مصباح و . . . را در روايات تشبيه كردهاند به تن انسان ، سينهء انسان ، قلب انسان و نور ايمان انسان ، كه نور ايمان در قلب انسان چگونه قرار مىگيرد و روح انسان در كالبد او چگونه قرار مىگيرد . اين مثل را براى انسان ذكر كردهاند ولى از نظر ايمان .
در بعضى روايات ديگر ، اين مثل براى انسان است ولى نه براى هر فرد انسان مؤمن ، بلكه براى كانون هدايت انسانها يعنى دستگاه نبوت ، آن هم نبوت ختميه ، به دليل اين كه در آخر آيه مىفرمايد : يَهْدِى اللَّهُ لِنورِهِ مَنْ يَشاءُ . معلوم است كه سخن از نورى است كه خدا به وسيلهء آن مردم را هدايت مىكند . در روايت اين طور تطبيق شده است كه آن چراغدان ، سينه و كالبد وجود مقدس خاتمالانبياء صلى الله عليه و آله است و آن چراغ ( مصباح ) نور ايمان و نور وحيى است كه در قلب مقدس اوست ، و بعد اين كه دارد « الْمِصْباحُ فى زُجاجَةٍ » ، چون چراغ را به يك قنديل منتقل مىكنند ، نظر به جنبهء انتقالش دارد و مقصود اقتباس نور ايمان و ولايت و نور معنا از پيغمبر صلى الله عليه و آله نسبت به على عليه السلام است . مقصود از « زجاجه » على عليه السلام است و آن درخت پربركت كه از روغن او اين همه نورانيتها پيدا شده است ابراهيم عليه السلام است ، و چون در اينجا دارد كه آن درخت نه شرقى است و نه غربى - روايت مىگويد - مقصود اين است : ما كانَ ابْراهيمُ يَهودِيّاً وَ لا نَصْرانِيّاً ابراهيم نه به راست متمايل بود نه به چپ ، نه طريقهء انحرافى يهود را داشت و نه طريقهء انحرافى مسيحيت را ، بلكه برحق و در جادهء حق بود : وَ لكِنْ كانَ حَنيفاً مُسْلِماً « 1 » .
پس اين هم به اصطلاح نوع ديگرى تفسير براى اين آيهء كريمه و براى اين مثل است ، و همانطور كه عرض كردم اين آيه آيهاى نيست كه من بتوانم ادعا كنم كه صد درصد مقصود از مثل اين است كه من مىگويم . خدا مثلى ذكر كرده براى اين كه ما تأمل و تدبّر كنيم و اين مثل هم آنچنان مثل جامعى است كه مىتواند مثلى باشد براى هدايت خدا تمام جهان را ؛ يعنى تمام جهان تشبيه شده است به يك خانهاى كه آن خانه ، تاريك مطلق نيست بلكه در آن خانه يك چراغ نورانىِ نورانى وجود دارد
هامش
( 1 ) . آلعمران / 67 .