و لهذا الآن در جامعهء ما رسم بر اين است كه يكى از اين سه حالت رخ مىدهد :
حالت اول اين است كه صاحبخانه به دروغ به بچهها مىگويد : بگوييد در خانه نيست ، يعنى گناه كبيره مرتكب مىشود . اين كه مىگويد « در خانه نيست » دروغ است و دروغ گناه كبيره است . حال بعضى به خيال خودشان مىخواهند « توريه » كنند و حال آنكه توريه در جايى است كه دروغ لازم است يعنى از نگفتنش مفسده برمىخيزد ، مثل اين كه كسى آمده و يك كاردى هم به دست دارد و مىخواهد كسى را بكشد و مىپرسد فلان كس اينجاست يا نه ؟ بايد گفت اينجا نيست . در اينجا مىگويند براى اين كه عادت به دروغ گفتن نكنى در دلت غير از آن چيز را خطور بده ، بگو « نيست » و در دلت خطور بده كه در « اينجا » نيست . نه اينكه انسان هر دروغى كه دلش مىخواهد ، بگويد و توريه كند ! به بچهها مىگويد : « بگوييد نيست ، ولى بچهها ! وقتى مىگوييد نيست يعنى در اين درگاهى اتاق نيست . » اينجا كه مىتوانى راست بگويى چرا توريه مىكنى ؟ بگو هستم ولى نمىتوانم بپذيرم .
روزى ملّا نصرالدين ، مهمانى را همراه خود تا درِ خانه آورد و خود به داخل خانه رفت . زنش با او دعوا كرد كه چرا مهمان آوردى و ما چيزى نداريم كه به او بدهيم و كار بدى كردى ( مثل اغلب زنها كه هميشه در اين امور تحكّم مىكنند ) . ملّا گفت : چه بكنم ؟ زن گفت : من كه اصلًا پذيرايى نمىكنم . ملّا درماند كه چه كند . به بچهها گفت : برويد بگوييد ملّا در خانه نيست . مهمان گفت : ما با هم آمديم . ملّا كه يادش رفته بود اين طور گفته ، خودش صدايش را بلند كرد و گفت : شايد خانه دو در داشته و از آن درِ ديگر بيرون رفته است !
اغلب در اين جور موارد ، كارها ملّا نصرالدينى است ، يعنى وقتى مىآيند مىگويند « آقا نيست » خود مهمان مىفهمد كه او دروغ مىگويد ، چون وقتى يك كسى دم در مىآيد و مىگويد بروم ببينم آقا خانه هست يا نه ، معلوم است تو كه از داخل خانه مىآيى مىدانى هست يا نه ؛ اين « بروم ببينم آقا خانه هست يا نه » يعنى بروم ببينم آقا مىگويد كه راستش را بگويم يا دروغش را بگويم . خود آن شخص مىفهمد قضيه اين جور است ، و تعجب است كه با اينكه مهمان مىداند ميزبان هم مىداند ، باز هم اين دروغ تكرار مىشود ! مىآيد و مىگويد آقا نيست . پس يك شكل قضيه اين است كه يك دروغ گفته مىشود .
شكل ديگر قضيه اين است كه صاحبخانه مىگويد : « بفرماييد » ، خيلى هم نفاق
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 443
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٤٣