نيست كه اين مردم را عذاب كند در حالى كه تو در ميان آنها هستى ، و خدا چنان نيست كه آنها را عذاب كند در حالى كه گنهكارند و استغفار مىكنند . در نهجالبلاغه نقل شده كه خدا دو امان داشت : اول رسول خدا و دوم استغفار . ايها الناس ! يك امان رفت ، امان ديگر را ميان خودتان حفظ كنيد .
مقصود از عذاب چيست ؟ در اصطلاح مفسرين عذاب استيصال [ داريم و عذاب ] عادى و غير استيصال . اول ، عذابهايى است كه براى قومى جنبهء فوقالعاده دارد مثل صاعقه ، باد ، مسخ و غيره .
در قرآن در آيات مكررى كلمهء عذاب ذكر شده ، عذابهايى كه شكل مذكور را نداشته و شكل ديگر دارد مثل آيهاى كه مىگويد : قومى مسلط بر قوم ديگر شدند و اينها به دست آنها ذليل شدند . در سورهء انعام مىفرمايد : قُلْ هُوَ الْقادِرُ عَلى انْ يَبْعَثَ عَلَيْكُمْ عَذاباً مِنْ فَوْقِكُمْ اوْ مِنْ تَحْتِ ارْجُلِكُمْ اوْ يَلْبِسَكُمْ شِيَعاً وَ يُذيقَ بَعْضَكُمْ بَأْسَ بَعْضٍ « 1 » خدا قادر است كه عذابى را از بالاى سر شما فرود آورد يا از زير پاى شما بجوشاند ، و يا شما را فرقه فرقه نمايد ، يا بدى بعضى از شما را به بعض ديگر بچشاند . عذاب از بالاى سر [ يعنى ] اقوياى شما را بر شما مسلط كند . [ و عذاب از زير پاى شما يعنى ] تحت تسلط زيردستها باشيد . آيهء ديگر : قاتِلوهُمْ يُعَذِّبْهُمُ اللَّهُ بِايْديكُمْ وَ يُخْزِهِمْ وَ يَنْصُرْكُمْ عَلَيْهِمْ « 2 » شما را مسلط مىكند .
مقصود از آيهء مورد بحث اين است كه خداوند شما را تا پيغمبر در ميانتان هست و استغفار مىكند معذب نخواهد كرد . آيا مقصود عذابى مانند عذاب قوم لوط است يا عذابى ديگر مثل گرفتاريها ؟ ظاهراً شامل هر دو مىشود . و آيا مقصود اين است كه جسم پيغمبر در ميان مردم باشد ؟ ظاهر همين است ، ولى بعيد نيست كه منظور ، سنت و احكام پيغمبر و تعليمات او باشد . در اين صورت معنى آيه چنين مىشود : و مادامى كه تو در ميان آنها باشى - يعنى مادام كه دستورات و تعليمات تو در ميان آنها باشد و يا حالت توبه و بازگشت و پشيمانى داشته باشيد ، خداوند شما را عذاب نمىكند . ظاهراً منظور اين است كه اگر ملت اسلام از عذابهايى از قبيل عذابهاى عاد و ثمود در امان باشند ، از عذابهاى ديگر در امان نيستند . اگر پيغمبر
هامش
( 1 ) . انعام / 65 .
( 2 ) . توبه / 14 [ با كافران بجنگيد تا خدا آنان را به دست شما عذاب كند و خوار گرداند و شما را بر آنها مسلّط نمايد . ]