بهوجود مىآيد . رقابت ، احتياط بيشترى را در رعايت جانب سليقهء مردم ايجاب مىكند . وقتى كه اين بيچاره ببيند مخالفت با عوام سبب مىشود كه از هستى ساقط گردد ممكن است پيش خود فكر كند كه نهى از منكر وقتى واجب است كه موجب ضرر و زيانى نگردد ، اگر موجب ضرر و زيانى گردد تكليف ساقط است .
بستگى معيشت اين فرد به مردم ، احساس و انديشهء تكليف شرعى او را هم عوض مىكند .
من اعتراف دارم كه افراد استثنايى همواره بوده و هستند كه علىرغم شرايط سخت اقتصادى به وظايف خود عمل كرده و مىكنند ، از رقابت و مريد دارى منزّهند ، ولى سخن در وضع افراد عادى و معمولى است . ضرورتى ندارد كه ما وضعى به وجود آوريم كه فقط « نخبه » ها قادر بر حسن انجام وظيفه باشند .
اثر ايمان و تقوا
ممكن است خوانندهء محترم تصور كند كه ما در حسابهاى گذشته اثر شگفتانگيز ايمان و تقوا را در اصلاح كارها فراموش كردهايم و مسائل را تنها از دريچهء امور معاشى تجزيه و تحليل كردهايم ، عليهذا گفتههاى گذشته فقط در مورد سازمانهاى اجتماعى دنيايى صادق است نه در مورد سازمان روحانى كه از افراد منزّه و متقى تشكيل شده و سر و كارشان با معنويات است ؛ در سازمانهاى روحانى روح ايمان و معنويت جاى نظم و تشكيلات و سازمان مرتب و هر نوع محكمكارى را مىگيرد .
عرض مىكنم چنين نيست . من به اثر شگفتانگيز ايمان و تقوا معترفم . ايمان و تقوا بسيارى از مشكلات را حل مىكند و جاى بسيارى از محكمكارىها را مىگيرد . اگر چنين بودجهاى با همين آزادى و بدون مسئوليت و دفتر و حساب و بيلان در اختيار يك سازمان غير روحانى بگذارند معلوم مىشود چه خبر است . در سازمانهاى دولتى با همهء تشكيلات طويل و عريض و مسئوليتها و مجازاتها و محاكم ، و با اينهمه رسيدگيها و بازرسيها ، باز هر روز مىبينيم كه پروندههاى اختلاس چند صد ميليونى در دادگسترى مطرح است . قدرت دين و معنويت است كه با اينهمه بىنظمى و بىحسابى ، روحانيت ما را نگهدارى كرده و مانع متلاشى شدنش شده است .
در محيط مقدس روحانيت ، زعمايى مانند مرحوم حاج شيخ مرتضى انصارى