همهء علوم اسلامى جلو بودند . اما امروز كار به عكس است : روشنفكران مسلمان ايران چشمشان به دانشمندان مصر است كه در مسائل اجتماعى اسلامى مورد نياز روز تأليف جديدى بيرون دهند ؛ از روحانيين خودشان مأيوسند ، زيرا در وضع و شرايط حاضر از اينها جز رسالهء عمليّه كه به كار عوام مىخورد و يا تأليفات سطحى كه از حدود فكر عوام تجاوز نمىكند نمىتوان انتظار داشت .
تنها در سى چهل سال اخير است كه گروهى زبده و مخلص ، خود را از بودجهء عمومى روحانيت بريدهاند و در زمينهء نيازهاى روز جامعهء اسلامى به تحقيق و تأليف پرداختهاند .
صاحبنظران اعتراف دارند كه آثار و تأليفاتى كه در ظرف اين چند سال از طرف فارغالتحصيلهاى حوزههاى شيعه نشر يافته از آثار دانشمندان مصرى بسى عميقتر و محققانهتر است .
قدرت و حرّيت
اگر اتكاى روحانى به مردم باشد قدرت به دست مىآورد اما حرّيت را از دست مىدهد ، و اگر متكى به دولتها باشد قدرت را از كف مىدهد اما حرّيتش محفوظ است ؛ زيرا معمولًا تودهء مردم معتقد و با ايماناند اما جاهل و منحط و بىخبر و در نتيجه با اصلاحات مخالفند ، و اما دولتها معمولًا روشنفكرند ولى ظالم و متجاوز .
روحانيتِ متكى به مردم قادر است با مظالم و تجاوزات دولتها مبارزه كند اما در نبرد با عقايد و افكار جاهلانهء مردم ، ضعيف و ناتوان است . ولى روحانيتِ متكى به دولتها در نبرد با عادات و افكار جاهلانه نيرومند است و در نبرد با تجاوزات و مظالم دولتها ضعيف .
به نظر ما صِرف اتكاى بودجهء روحانيت ايران به عقيدهء مردم سبب ضعف آن نشده است ، بلكه سازمان نداشتن اين بودجه سبب اين نقص بزرگ شده است و مىتوان با سازمان دادن اين بودجه اين نقص بزرگ را رفع كرد تا روحانيت شيعه ، هم قدرت داشته باشد و هم حرّيت . هدف اصلى اين مقاله همين است و روحانيت ايدهآل ما چنين روحانيتى است . بعداً تحت عنوان « راه اصلاح » توضيح بيشترى خواهيم داد .