حقايق را تا حدودى كه برايش مقدور است كشف مىكند ، حال هر نوع تفكرى باشد : تفكر به اصطلاح استدلالى و استنتاجى و عقلى يا تفكر تجربى . خداوند تبارك و تعالى به انسان چنين نيرويى داده است ، به انسان عقل داده است كه با آن فكر كند يعنى مجهولات را كشف كند . انسان ، جاهل به دنيا مىآيد . در آن آيهء شريفه مىفرمايد : خداوند شما را خلق كرد [ در حالى كه چيزى نمىدانستيد : ] اخْرَجَكُمْ مِنْ بُطونِ امَّهاتِكُمْ لاتَعْلَمونَ شَيْئاً « 1 » . انسان ، جاهل به دنيا مىآيد و وظيفه دارد كه عالم شود . چگونه عالم شود ؟ با فكر و درس خواندن . تفكر يعنى انسان در هر مسألهاى تا حدودى كه استعداد آن را دارد بايد فكر كند و از طريق علمى آن مسئله را به دست آورد .
آيا اسلام يا هر نيروى ديگرى مىتواند بگويد بشر حق تفكر ندارد ؟ نه ، اين عملى است لازم و واجب و لازمه بشريت است . اسلام در مسئله تفكر نه تنها آزادى تفكر داده است بلكه يكى از واجبات و يكى از عبادتها در اسلام تفكر است .
تفكر از نظر قرآن و حديث
ما چون فقط قرآن خودمان را مطالعه مىكنيم و كتابهاى ديگر را مطالعه نمىكنيم ، كمتر به ارزش اين همه تكيه كردن قرآن به تفكر پى مىبريم . شما هيچ كتابى ( نه مذهبى و نه غير مذهبى ) پيدا نمىكنيد كه تا اين اندازه بشر را به تفكر سوق داده باشد ؛ همواره مىگويد فكر كنيد ؛ در همهء مسائل : تاريخ ، خلقت ، خدا ، انبيا و نبوت ، معاد ، تذكرات و تعليمات انبيا و مسائل ديگر .
تفكر حتى عبادت شمرده مىشود . مكرر شنيدهايد احاديث زيادى را كه به اين عبارت است : تَفَكُّرُ ساعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبادَةِ سَنَةً ، تَفَكُّرُ ساعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبادَةِ سِتّينَ سَنَةً ، تَفَكُّرُ ساعَةٍ خَيْرٌ مِنْ عِبادَةِ سَبْعينَ سَنَةً . يك ساعت فكر كردن از يك سال عبادت كردن افضل است ، از شصت سال عبادت كردن افضل است ، از هفتاد سال عبادت كردن افضل است . اين تغيير تعبيرات - همانطور كه بسيارى از علما گفتهاند - به واسطه اين است كه نوع و موضوع تفكرها فرق مىكند : يك تفكر است كه انسان را به اندازه يك سال عبادت جلو مىبرد ، يك تفكر است كه او را به اندازه شصت سال عبادت
هامش
( 1 ) . نحل / 78 .