شيطانى را هركس بايد از سر خود بيرون كند كه جامعه فاسد است و ديگران خرابند . خراب بودن و گمراه بودن ديگران عذرى براى اعمال بد ما پيش خدا نمىشود . يكى از تسويلات نفس انسانى همين است كه گناه خود را به گردن ديگران مىاندازد .
عادت به تفكر و تعقل
انسان براى اينكه از چنگال تسلط شهوات تباه كنندهء جسم و جان و عقل و ايمان و دنيا و آخرت نجات پيدا كند ، راهى جز تقويت جانب نيروى عقل ندارد . يكى از راههاى تقويت اين نيرو اين است كه كارى كند كه تعقل و تفكر در كارها برايش به صورت يك عادت درآيد ، از عجله در تصميم بپرهيزد .
شخصى آمد خدمت رسول اكرم صلى الله عليه و آله و سلم عرض كرد : نصيحتى به من بفرماييد .
فرمود : آيا اگر تو را نصيحتى بكنم عمل خواهى كرد ؟ آن مرد در جواب گفت : بلى ، و تا سه مرتبه اين سؤال و جواب بين رسول اكرم و آن مرد رد و بدل شد و در هر مرتبه رسول اكرم به او مىفرمود : آيا اگر دستورى بدهم عمل خواهى كرد ؟ و او در جواب مىگفت : بلى عمل خواهم كرد . پس از تعهد مؤكّدى كه رسول اكرم از آن مرد گرفت ، به او فرمود : اذا هَمَمْتَ بِامْرٍ فَتَدَبَّرْ عاقِبَتَهُ « 1 » يعنى هرگاه تصميم كارى را گرفتى اول تدبّر و تفكر كن و عاقبت و نتيجهء آن را ببين ، اگر رشد و هدايت است آن را تعقيب كن و اگر شر و ضلالت است از آن دورى كن .
از طرز تعهد گرفتن رسول اكرم از آن مرد معلوم مىشود كه براى اين جمله ، فوق العاده اهميت قائل بوده ؛ مىخواهد به ما بفهماند كه بايد عادت به فكر و تدبّر داشته باشيم و در هيچ كارى پيش از آنكه كاملًا آن را زير و رو كنيم و نتايج و عواقب آن را بسنجيم وارد نشويم .
انسان بايد از منطق پيروى كند نه از احساسات . انسان در كارى كه از روى منطق صورت مىگيرد حساب و پيش بينىهاى لازم را كرده ، نورافكن عقل و انديشهء خود را به اطراف انداخته و جوانب و اطراف كار را تحت نظر گرفته است . ولى در كارى كه از روى احساسات صورت مىگيرد نقشه و حساب و دورانديشى
هامش
( 1 ) بحارالانوار ، ج 71 / ص 339 .