ناراحت است ، خوش نيست و از زندگى ناراضى است .
راه لذت از درون دان نز برون * احمقى دان جُستن از قصر و حصون
براى اينكه يك لذتهايى هم هست كه از درون انسان بايد به او برسد نه از بيرون ، و آنها لذتهاى معنوى انسان است .
پس توبه عبارت است از عكس العمل نشان دادن مقامات عالى و مقدس روح انسان عليه مقامات دانى و پست و حيوانى انسان . توبه عبارت است از قيام و انقلاب مقدس قواى فرشته صفت انسان عليه قواى بهيمى صفت و شيطان صفت انسان . اين ماهيت توبه است . حالا چطور مىشود كه اين حالت بازگشت و ندامت و پشيمانى براى انسان پيدا مىشود ؟
شرايط پيدايش توبه
اولًا اين را بدانيد كه اگر در وجود انسان كارى بشود كه آن عناصر مقدس وجود انسان به كلى از كار بيفتد ، يك زنجيرهاى بسيار نيرومندى به آنها بسته شده باشد كه نتوانند آزاد بشوند ، ديگر انسان توفيق توبه پيدا نمىكند . ولى همان طورى كه در يك كشور آن وقت انقلاب مىشود كه عدهاى ( ولو كم ) عناصر پاك در ميان مردم آن كشور باقى مانده باشند ، در وجود انسان هم اگر عناصر مقدس و پاكى فى الجمله باقى باشند ، انسان توفيق توبه پيدا مىكند و الّا هرگز توفيق توبه پيدا نمىكند . حالا در چه شرايطى انسان بازگشت مىكند ، پشيمان مىشود ، و اگر خدا را بشناسد به سوى خدا توبه مىكند و اگر خدا را نشناسد حالت ديگرى پيدا مىكند ، احياناً جنون و ديوانگى پيدا مىكند ، وضع ديگرى پيش مىآيد ؟ .
گفتيم توبه عكس العمل است . شما توپى را به دست مىگيريد و به زمين مىزنيد .
توپ از زمين بلند مىشود . زدن شما يعنى حركت توپ به طرف زمين كه با نيروى دست شما صورت مىگيرد ، عمل شماست و بلند شدن توپ از زمين عكس العملى است كه در اثر خوردن توپ به زمين پيدا مىشود . پس آن عمل است و اين عكس العمل ، آن فعل است و اين به اصطلاح اعراب امروز « ردّالفعل » ، آن كنش است و اين واكنش . توپ را كه شما به زمين مىزنيد چقدر بالا مىرود ؟ از يك طرف بستگى دارد به مقدار نيرويى كه در آن فعل به كار مىرود يعنى شدت ضربهء شما ، و از طرف ديگر بستگى دارد به چگونگى سطح زمين ؛ هر مقدار زمين سفتتر