شيفتهء على هستيد ؟ على با شما چه قوم و خويشى دارد ؟ هيچ . على با شما چه روابط مادى داشته است ؟ هيچ گونه روابط مادى نداشته است . مزيت و خصوصيت على چيست ؟ خصوصيت على عبوديت و بندگى است . يك بندهء صالح كامل خداست ، بندهاى است كه جز در موضوع بندگى در موضوع ديگرى نمىانديشد ، بندهاى است كه تمام آن مراحل ربوبيت و تسلطى كه عرض كردم به حد اعلى طى كرده است ، بندهاى است كه هميشه خدا را در اعمال خودش حاضر و ناظر مىبيند .
چه عالى مىنويسد به مالك اشتر نخعى ! فرمان على به مالك اشتر كه در نهج البلاغه هست يكى از معجزات اسلام است . انسان حيرت مىكند ، در چهارده قرن پيش ، در ميان چنان قوم بدوى و وحشى يك چنين دستورالعمل اجتماعى عظيم و بزرگ [ صادر شود ] كه انسان خيال مىكند در قرن نوزدهم و بيستم يك عده فلاسفه نشستهاند تنظيم كردهاند . من نمىدانم اين مردمى كه دنبال معجزه مىگردند ، خيال كردهاند معجزه منحصر است به اينكه يك عصا اژدها بشود ؟ آن معجزه براى عوام است . براى مردم عالِم دعاى كميل و دعاى ابوحمزهء ثمالى و مناجات شعبانيه معجزه است ، فرمان على به مالك اشتر معجزه است . در آنجا اينجور مىنويسد :
مالك ! خيال نكن حالا كه رفتهاى در كشور مصر ، چون والى و ما فوق اين مردم هستى و مردم را رعيت خودت مىپندارى ، بنابراين مثل يك گرگ درنده هر كارى كه دلت مىخواهد بكنى ؛ نه ، چنين نيست . مردم را تقسيم مىكند : آن كه مسلمان است برادر دينى توست و آن هم كه مسلمان نيست انسانى است همنوع تو . بعد در آخرش - كه شاهد كلامم اينجاست - مىفرمايد : مالك ! فَانَّكَ فَوْقَهُم تو البته در بالادست رعيت خودت قرار گرفتهاى ، آنها محكومند و تو حاكم ، اما وَ والى الْامْرِ عَلَيْكَ فَوْقَكَ آن كسى كه اين فرمان را به نام تو نوشت و اين ابلاغ را براى تو صادر كرد كه من باشم ، بالاسر توست ؛ مراقب تو هستم ، اگر دست از پا خطا كنى مجازاتت مىكنم . وَاللَّهُ فَوْقَ مَنْ وَلّاكَ « 1 » و ذات اقدس پروردگار در بالاى سر آن كسى است كه تو را حاكم مردم مصر كرد ؛ خدا در بالاسر على است و على هميشه از خداى خودش مىترسد مبادا دست از پا خطا كند .
[ در ارتباط با ] مرحلهء دوم كه مرحلهء تمركز خيال و فكر است ، ديگر چه از اين
هامش
( 1 ) نهج البلاغه فيض الاسلام ، ص 993 .