9 نقد و بررسى مكتب عرفان ( 2 )
فَأَمَّا مَنْ طَغى . وَ آثَرَ الْحَياةَ الدُّنْيا . فَإِنَّ الْجَحِيمَ هِيَ الْمَأْوى . وَ أَمَّا مَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ وَ نَهَى النَّفْسَ عَنِ الْهَوى . فَإِنَّ الْجَنَّةَ هِيَ الْمَأْوى
« 1 » .
يكى از مسائل مهم در مورد انسان كامل در مكتب عرفان ، مسئلهء رابطهء انسان با نفس خودش است . البته اين مسئله در عين حال يك مسئلهء اسلامى هم هست ؛ يعنى ما هم در زبان عرفا و اهل تصوف و هم در تعليمات عاليهء اسلامى ، مسئلهء مبارزه با خودخواهى و خودپرستى و پيروى از هواى نفس را مىبينيم و بلكه تعبير « هم در آنجا و هم در اينجا » تا اندازهاى تعبير نادرستى است ، براى اينكه عرفاى اسلامى در اين مسائل از خود اسلام الهام گرفتهاند و همهء تعبيرات ، تعبيرات اسلامى است . ما در اين جلسه مىخواهيم در اطراف اين مطلب توضيح دهيم .
در آنچه كه تزكيهء نفس ناميده مىشود ، با « خود » - كه در عربى به آن « نفس » گفته مىشود - مبارزه مىشود ؛ مىگويند : جهاد با نفس . حتى نفس به عنوان يك دشمن درونى براى انسان تلقى مىشود ، چنان كه سعدى مىگويد :
تو با دشمن نفس همخانهاى * چه در بند پيكار بيگانهاى
هامش
( 1 ) نازعات / 37 - 41