إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلًا . إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا
« 1 » .
شب را براى عبادت بگذار و روز را براى شناورى در زندگى و اجتماع . على عليه السلام گويى شب يك شخصيت و روز شخصيتى ديگر است .
حافظ چون مفسر است و پيچ و تابهاى قرآن را خوب درك مىكند ، با زبان رمزى خود همين موضوع را كه شب وقت عبادت و روز موقع حركت و رفتن به دنبال زندگى است ، در اشعارش آورده است « 2 » :
روز در كسب هنر كوش كه مىخوردن روز * دلِ چون آينه در زنگ ظلام اندازد
آن زمان وقت مىصبح فروغ است كه شب * گرد خرگاه افق پردهء شام اندازد « 3 »
على عليه السلام روز و شبش اين گونه است .
تعبير « جامع الاضداد بودن » كه ما دربارهء انسان كامل مىگوييم ، صفتى است كه از هزار سال پيش على عليه السلام با آن شناخته شده است . حتى خود سيد رضى در مقدمهء نهج البلاغه مىگويد : مطلبى كه هميشه با دوستانم در ميان مىگذارم و اعجاب
هامش
( 1 ) مزمل / 6 و 7
( 2 ) در اين موضوع شعرى از حافظ را برايتان مطرح مىكنم ، زيرا حافظ جزء كسانى است كه مىخواهند آنان را وسيلهاى براى گمراهى و انحراف جوانان قرار دهند . وقتى جوانان ببينند يك شخصيت خيلى بزرگ و شاعر هنرمند عالى كارش شرابخوارى و هرزگى بوده ، مىگويند بنابراين ما هم برويم مثل حافظ بشويم ، از او كه بهتر نيستيم ؛ در صورتى كه اشعار حافظ ، همه عرفان و معنى است و تمام شعرهايش به صورت رمز است . تاريخ اينطور بيان كرده كه حافظ اساساً يك مرد عالم بوده نه شاعر ، و تا دويست سال بعد از وفاتش عالمى شمرده مىشد كه گاهى هم شعر مىگفته است .
بعد از دويست سال جنبههاى علمى او مغفولٌ عنه و فراموش شد و به صورت يك شاعر ، معروف شد .
عالمى بود كه كارش تفسير قرآن هم بود و اصلًا مفسر قرآن بود و معمولًا كتاب كشّاف زمخشرى را تدريس مىكرد . مردى بود عارف و مفسر و عالم ، و اساساً در اين عوالمى [ كه برخى مىگويند ] نبوده است ولى زبان شعرش زبان رمز است .
( 3 ) [ استاد در حواشى خود بر ديوان حافظ ( آيينهء جام ) در كنار اين شعر چنين نوشتهاند : « مقصود اين است كه روز ، وقت خلوت و حالات خاص نيست( إِنَّ لَكَ فِي النَّهارِ سَبْحاً طَوِيلًا )، شب است كه وقت خلوت و انس و فيض است :إِنَّ ناشِئَةَ اللَّيْلِ هِيَ أَشَدُّ وَطْئاً وَ أَقْوَمُ قِيلًا .وَ مِنَ اللَّيْلِ فَتَهَجَّدْ بِهِ نافِلَةً لَكَ عَسى أَنْ يَبْعَثَكَ رَبُّكَ مَقاماً مَحْمُوداً .بنابراين ، اين دو بيت در رديف ابياتى است كه از ذكر و ورد و مناجات و خلوت سحر ياد كرده است . » سپس استاد محل ابيات ديگر حافظ در اين زمينه را مشخص كردهاند . ]