مىبينيم با مبادلاتى كه در اقتصاد ساده قديمى صورت مىگرفت توفير بسيار دارد . در يكى از مغازههاى يك شهر داخل شويد . . . از طرف ديگر در زمان كنونى مىبينيم مقصودى كه از مبادله كالاها متصور است و نيز فرمول آن تغيير پيدا كرده است . در اقتصاد ساده تجارى فرمول مبادله اين بود : « كالا - پول - كالا » ولى در اقتصاد تجارى سرمايه دارى جريان مبادله با پول شروع مىشود و به پول ختم مىگردد . فرمول كلى به اين صورت در مىآيد : « پ - ك - پ » ( اما پول دوم نمىتواند مساوى پول اول باشد و الا سرمايهدار اقدام به چنين مبادلهاى نمىكند ) . پس فرمول خاص جريان مبادله در اقتصاد سرمايه دارى چنين مىشود : « پ - ك - پ + پ » . اينك اين پرسش پيش مىآيد كه اين مبلغ اضافى ( پ ) از كجا مىآيد ؟ در وهله اول اين پاسخ خود به خود به زبان مىآيد كه اين مبلغ اضافى - يا بنا به اصطلاح عمومى اين سود - از اضافه كردن بهاى اصلى كالا به دست مىآيد . حالا بايد مطالعه كنيم و ببينيم اين پاسخ تا چه اندازه منطقى و صحيح است ؟ .
در اينجا لازم است تذكر داده شود كه بيان فوق ، هم شامل سرمايه دارى به معنى كارخانه دارى است و هم شامل سرمايه دارى به معنى تجارت كلى است « 1 » ، زيرا در هر دو مورد جريان « پ - ك - پ » است هرچند ايندو مختلف به نظر مىرسند .
كارخانه دارى استثمار نيروى كارگر به صورت خريدن خود نيرو است ، ولى تجارت در دست گرفتن قيمت بازار است كه از توليدكننده متاعى را كه توليد كرده مىخرد نه نيروى كار او را ، و متاعى را كه لازم دارد به قيمت اعلى به او مىفروشد ؛ واسطه است ميان توليدكننده و مصرف كننده ، و به واسطه تسلط بر بازار ، محصول كار توليدكننده را كه مصرف كننده نيز هست به خود اختصاص مىدهد . در آينده ان شاء اللَّه در فرق ميان ايندو بحث خواهيم كرد .
هامش
( 1 ) درباره تجارتى كه از اذناب سرمايه دارى است بعداً بحث خواهد شد كه چگونه از ارزش اضافى سهم مىبرند .