اين ساختمان مجهز سهيم و شريكم ، سرمايههاى مادى و معنوى صرف كردهام تا اين ساختمان كامل و مجهز را به وجود آوردهام ، اكنون وقت آن است كه دين خود را استرداد كنم و از تو خدمت بخواهم ، تو حق ندارى پيش از آنكه دين اجتماع خود را بپردازى خود را معدوم كنى ؛ اما بعد از آنكه حق اجتماع را به قدر كافى پرداختى از اين نظر منعى نيست . البته از جنبه الهى ، قطع نظر از اجتماع و حقوق اجتماع ، هيچ كس حتى كسى كه دين اجتماع را پرداخته است نمىتواند خود را معدوم كند .
اگر فرضاً اجتماع از حق خود بگذرد به اينكه قانونى تصويب كند و خودكشى را اجازه دهد باز هم از نظر حق الهى حق ندارد ؛ يعنى هركسى بيش از آن اندازه كه از آنِ خودش است از آنِ خالقش هست ، نه به معنى اينكه خالق در او ذى نفع است بلكه به معنى اينكه در او ذى نظر است . به هر حال اين ، مطلب ديگرى است و ريشه ديگرى دارد .
شركت اجتماع در محصولى كه ساخته طبيعت و كار شخصى است بيش از همين اندازه كه توضيح داده شد نمىتواند بوده باشد . ديگران را بهطور مساوى در محصول كار او شركت دادن خلاف اصل عدالت است ، استثمار است ، زيرا حقى كه اجتماع براى افراد بايد قائل باشد بايد متناسب باشد با كارى كه آزادانه يا بالاجبار در اجتماع انجام مىدهد . اگر عملًا كار فردى بر كار فرد ديگر افزايش داشت شركت دادن غير با او در محصول آن كار ظلم و بىعدالتى و استثمار است و اگر فرضاً بخواهيم افراد را مجبور كنيم كه همه به قدر هم كار كنند تا به قدر هم از محصول كار بهره ببرند باز هم ظلم و اجحاف است زيرا آزادى را از فردى كه طبيعت نيروى جسمى و روحى بيشترى به او داده و يا فردى كه هرچند نيروى بيشترى ندارد اما حاضر نيست وقت خود را به تنبلى بگذراند سلب كردهايم . ظلم و بىعدالتى منحصر به استثمار يعنى اينكه فردى محصول كار ديگرى را تصاحب كند نيست ، منع فردى يا افرادى از اينكه حداكثر استفاده را از نيروهاى خدادادى خود بكند و سلب اين آزادى از او نيز ظلم و سلب حق طبيعى است . بالضروره افراد انسانها از لحاظ استعداد كار و از لحاظ چالاكى و پشتكاردارى و نقطه مقابل آن يعنى تنبلى متفاوت آفريده شدهاند ؛ و البته طبيعت در ايجاد اين تفاوت هدف دارد و فرضاً از اين نظر هدفى هم در كار نباشد مطلب از همين قرار است .
عليهذا مجبور كردن افراد به اينكه با آنكه كار بيشترى انجام دادهاند محصول
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 434
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٤٣٤