امريكا فعاليتهايى كردهاند و شايد فعاليت دسته اخير از همه بيشتر بوده است . الآن نمىدانم كه تاكنون از طرف دانشگاه مذهبى « ازهر » نمايندگانى بهطور رسمى به كشورهاى متمدن فرستاده شده يا نه . قدر مسلّم اين است كه تاكنون از اسلام يك معرفى صحيحى به دنياى خارج نشده و باز قدر مسلّم اين است كه از طرف جامعه شيعه تا چند سال پيش هيچ گونه اقدامى به هيچ شكلى نشده بود .
معظم له كه علاوه بر جنبه فقاهت مطالعاتى در متن اسلام و معتقدات اسلامى داشت و اسلام را خيلى بىپيرايه و عريان از توهمات عوامانه پذيرفته بود و از طرفى بر خلاف اقران و اسلاف خود از تاريخ قرون جديد و اوضاع عصر حاضر تا حدود نسبتاً خوبى آگاه بود ، معتقد بود كه اگر حقايق فطرى اسلامى بر افكار حقيقتجو و كاوشگر و كم تعصّب اروپايى عرضه داشته بشود اين دين حنيف را تدريجاً خواهند پذيرفت ، و روى همين جهت نماينده به آلمان و آمريكا اعزام كرد و در كار اعزام نماينده به لندن و بعضى جاهاى ديگر بود كه اجل فرا رسيد .
البته آنچه تاكنون انجام شده آغاز كار است و نسبت به آنچه بايد انجام گيرد طرف مقايسه نيست . اگر فعاليتهاى مذهبى مسيحىها را در نظر بگيريم كه چه اندازه توسعه پيدا كرده و از مرحله خطابه و مقاله گذشته به مرحله عمل و احسان و تبليغ عملى رسيده و حتى از تعصب و تخريب ساير مذاهب و برگرداندن به مذهب مسيح كاسته شده و جنبه خدمت به بشريت و انسانيت پيدا كرده ، خواهيم ديد كه « ما هنوز اندر خم يك كوچهايم » ولى اگر نسبت به گذشته خودمان بسنجيم كه حتى فكر اين كارها در دماغها راه نداشت ، خواهيم ديد كه چه اقدام برجستهاى به وسيله معظم له صورت گرفته است . فريضه ذمّه همه ما شيعيان است كه اين برنامه را تقويت و تكميل كنيم و توسعه دهيم .
همكارى دين و علم
يكى از مزاياى برجسته معظم له كه نماينده طرز تفكر روشن وى بود علاقه مندى وى به تأسيس دبستانها و دبيرستانهاى جديد تحت نظر سرپرستان متدين بود كه دانش آموزان را هم علم بياموزند و هم دين . معظم له ديانت مردم را در بىخبرى و بى اطلاعى و بىسوادى آنها جستجو نمىكرد ، معتقد بود كه اگر مردم عالم شوند و دين هم بهطور صحيح و معقول به آنها تعليم گردد ، هم دانا خواهند شد و هم