زعيم روحانى بودند انجام دادند .
اين مزايا و خدمات همانهاست كه از امتيازات ايشان است و مجموعاً در اقران و اسلاف ايشان وجود نداشته است و به اصطلاح گامى به جلو بوده و شايسته زنده نگه داشتن و پيروى است و به همين مناسبت لازم است يادآورى بشود ، زيرا اگر به موجبى گامى به جلو برداشتيم شايسته نيست دو مرتبه به عقب برگرديم و مصداق آيه كريمه قرآن بشويم كه مىفرمايد : افَانْ ماتَ اوْ قُتِلَ انْقَلَبْتُمْ عَلى اعْقابِكُمْ « 1 » ؟ .
اكنون وارد اصل مطلب مىشويم :
روش فقهى
يكى از مزاياى برجسته معظّم له سبك و روش فقهى ايشان بود كه شايسته است پيروى شود و فراموش نگردد . اين بنده در مدت هشت سال آخر اقامتم در قم كه مصادف بود با سالهاى اول ورود معظم له به آن شهر از درسهاى ايشان بهره مند مىشدم و چون به روش فقاهت ايشان ايمان دارم معتقدم كه بايد تعقيب و تكميل شود . آنچه در اين گفتار مىشود خلاصه كرد مقايسه مختصرى است بين روش فقهى ايشان و روش فقهى متأخرين در قرون اخير ، و براى اين مقصود يك مقدمه كوچك ذكر مىكنيم .
بايد دانست كه روش فقهى فقها همه يكسان نبوده ، اسلوبهايى متفاوت در اجتهاد و فقاهت در اسلام پديد آمده است . هم در ميان اهل سنت و جماعت روشها و اسلوبهاى مختلف به وجود آمده و هم در ميان خود ما . اسلوب فقهى ما تدريجاً تنوع پيدا كرده و مختلف شده به طورى كه به دورههاى مختلف تقسيم مىگردد . خود معظم له كه به تاريخ فقه آشنا بودند و اسلوبهاى مختلف فقهى را مىشناختند و يكى از مزايا و امتيازاتشان همين آشنايى با روشهاى مختلف فقهى شيعه و سنّى بود فقه را تقريباً به چهار دوره تقسيم مىكردند به اين ترتيب :
1 . دوره ماقبل شيخ طوسى .
2 . از زمان شيخ طوسى تا قرن دهم كه تقريباً مقارن با زمان شهيد ثانى است .
3 . از زمان شهيد ثانى تا يك قرن اخير
هامش
( 1 ) آل عمران / 144