« در اروپا هيچ يك از رسوم مشرق به قدر تعدد زوجات بد معرفى نشده و در بارهء هيچ رسمى هم اين قدر نظر اروپا به خطا نرفته است . نويسندگان اروپا تعدد زوجات را شالودهء مذهب اسلام دانسته و در انتشار ديانت اسلام و تنزل و انحطاط ملل شرقى ، آن را علة العلل قرار دادهاند . آنها علاوه بر همهء اعتراضات ، نسبت به زنان مشرق هم ابراز همدردى نمودهاند من جمله اظهار مىكنند كه آن زنان بدبخت را زير پنجهء خواجه سرايان ، سخت و شديد در چهار ديوار خانه مقيد نگاه داشتهاند و به مجرد حركت مختصرى كه موجب رنجش و عدم رضايت خانه خدايان شود حتى ممكن است آنها را با كمال بيرحمى اعدام كنند . ولى تصور مزبور از جمله تصوراتى است كه هيچ مدرك و اساسى براى آن نيست . اگر خوانندگان اين كتاب از اهل اروپا ، براى مدت كمى تعصبات اروپايى را از خود دور سازند ، تصديق خواهند كرد كه رسم تعدد زوجات براى نظام اجتماعى شرق يك رسم عمدهاى است كه به وسيلهء آن ، اقوامى كه اين رسم ميان آنها جارى است روح اخلاقى ايشان در ترقى ، و تعلقات و روابط خانوادگى آنها قوى و پايدار مانده و بالأخره در نتيجهء همين رسم است كه در مشرق اعزاز و اكرام زن بيش از اروپاست . ما قبل از شروع به اقامهء دليل و اثبات مدعاى خود ، از ذكر اين مطلب ناچاريم كه رسم تعدد زوجات ابداً مربوط به اسلام نيست ، چه قبل از اسلام هم رسم مذكور در ميان تمام اقوام شرقى از يهود ، ايرانى ، عرب و غيره شايع بوده است . اقوامى كه در مشرق قبول اسلام كردند از اين حيث فايدهاى از اسلام حاصل نكردند و تاكنون هم در دنيا يك چنين مذهب مقتدرى نيامده كه اين گونه رسوم مانند تعدد زوجات را بتواند ايجاد كند و يا آن را منسوخ سازد . رسم مذكور فقط بر اثر آب و هواى مشرق و در نتيجهء خصايص نژادى و علل و اسباب ديگرى كه به طرز زندگانى مشرق مربوط بوده پيدا شده است ، نه اينكه مذهب آن را آورده باشد . . . در مغرب هم با وجود اينكه آب و هوا و طبيعت هيچ يك مقتضى براى وجود چنين رسمى نيست ، معذلك رسم وحدت زوجه رسمى است كه ما آن را فقط در كتابهاى قانون مىبينيم درج است ، والّا خيال نمىكنم بشود اين را انكار كرد كه در معاشرت واقعى ما اثرى از اين رسم ( رسم وحدت زوجه ) نيست . راستى من متحيرم و نمىدانم كه تعدد زوجات مشروع مشرق از تعدد زوجات سالوسانهء اهل مغرب چه كمى دارد و چرا كمتر است ؟ بلكه من مىگويم كه اولى از هر حيث بهتر و شايستهتر از دومى است . اهل مشرق وقتى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 305
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٠٥