1 . يادداشت « ماهيت قيام حسينى »
1 . بحث در اين است كه حادثهء عاشورا چه نوع حادثهاى است و از چه مقوله است ؟ آيا از نظر اجتماعى يك انفجار بدون هدف بود مانند بسيارى از انفجارها كه در اثر فشار ظلم و تشديد سختگيريها رخ مىدهد و احياناً به وضع موجود كمك مىكند ، و يا يك تصميم آگاهانه و هوشيارانه نسبت به اوضاع و احوال موجود و نسبت به آثار و نتايج اين حركت بود ؟ و در صورت دوم آيا يك قيام و نهضت و انقلاب مقدس بود يا يك دفاع شرافتمندانهء مقدس ؟ يعنى آيا هجوم بود يا دفاع ؟ آيا كارى بود كه از طرف امام شروع شد و حكومت وقت مىخواست آن را سركوب كند ، و يا او از طرف حكومت وقت مورد تجاوز قرار گرفت و او به جاى سكوت و تسليم ، شرافتمندانه از خود دفاع كرد ؟ به عبارت ديگر آيا چيزى از سنخ تقوا در جامعه بود و مظهر يك تقواى بزرگ در حدّ دادن جان بود ، يا مظهر يك احسان و عصيان و قيام مقدس ؟ آيا از نوع حفظ و اثبات خود بود يا از نوع نفى و انكار جبههء مخالف « 1 » ؟
هامش
( 1 ) . بلكه مىتوان گفت سه نوع ماهيت مىتوان فرض كرد : ماهيت تقوايى ، ماهيت هجومى و قيامى ، و ماهيت پاسخگويى به يك نداى مقدس ، كه ماهيت تعاونى دارد . امام از نظر عامل بيعت ، عكس العمل كار بود آن هم عكس العمل منفى ؛ از نظر عامل دعوت ، عكس العمل كار بود اما عكس العمل مثبت ؛ و از نظر عامل امر به معروف ، آغازگر بود و مهاجم .