مقام ثبوت و مقام اثبات
اصطلاحى طلّاب علوم دينيه دارند ، مىگويند : مقام ثبوت و مقام اثبات . مقام ثبوت يعنى مقام واقع . در مقام واقع و نفس الامر ، هر چيزى در يك حد و درجهاى است . به قول فلاسفهء جديد ، شيء فى نفسه و شيء براى ما . مقام ثبوت ، مقام شيء فى نفسه است و مقام اثبات ، مقام شيء براى ماست .
توضيح مطلب اين است : فرض كنيد يك عده پزشك قلب در يك شهر وجود دارند . در مقام واقع و نفس الامر ممكن است همهء اينها در يك درجه باشند و ممكن است آقاى « الف » درجهاش در حد اعلا باشد يعنى بهترين و متخصص ترين و عالمترين طبيب قلب باشد ، آقاى « ب » درجهء دوم ، آقاى « ج » درجهء سوم و آقاى « د » درجهء چهارم باشد . اما مردم چگونه مىشناسند ؟ آنها در نزد مردم چه ارزش و اعتبارى دارند ؟ آيا ارزش و اعتبارى كه اجتماع براى آنها قائل است ، با ارزش و اعتبارى كه در واقع و نفس الامر دارند يكى است ؟ آقاى « الف » كه پزشك درجهء اول قلب است ، جامعه هم او را به عنوان پزشك درجهء اول مىشناسد ؟ آقاى « ب » كه پزشك درجهء دوم اين شهر است ، جامعه هم او را پزشك درجهء دوم مىشناسد ؟ گاهى همينطور است . ولى ممكن است عكس مطلب باشد ؛ يعنى اجتماع در اثر عواملى ، تبليغاتى ، اشتباهاتى ، جرياناتى ، در مقام اثبات و در مقام شيء براى ما ، درست بر خلاف واقع قضاوت كند : پزشك درجهء چهارم را اول بداند ، سوم را درجهء دوم و دوم را درجهء سوم بداند و آن را كه در واقع درجهء اول است ، درجهء چهارم به شمار آورد . پس در اينجا مقام اثبات با مقام ثبوت فرق مىكند ، شيء براى ما با شيء فى نفسه فرق مىكند .
پس اينكه مىگويم حسين بن على ارزش امر به معروف و نهى از منكر را بالا برد ، مقصود اين است كه در جهان اسلام بالا برد نه در اسلام . در متن اسلام ، در مقام ثبوت ، در مقام شيء فى نفسه ، در اختيار حسين بن على عليه السلام يا پيغمبر صلى الله عليه و آله يا على بن أبي طالب عليه السلام نيست كه ارزش اصلى را بالا يا پايين ببرند . خداست كه براى هر اصلى از اصول اسلام ارزش معينى قائل شده است . ولى از نظر جامعهء اسلامى ، آيا جامعهء اسلامى ارزشهاى اسلامى را در آن حدى كه وجود دارد و هست ، در آن حدى كه در مقام ثبوت و در مقام شيء فى نفسه هست ، مىشناسد ؟ ممكن است جامعه آنطور نشناسد و گاهى درست معكوس بشناسد ؛ يعنى اشيائى كه ارزش درجهء اول را دارند ، در نظر اجتماع اسلامى ارزش درجهء آخر را داشته باشند و آن كه ارزش درجهء آخر را دارد ، ارزش