نداشته باشد ، در روح او فقط خدا وجود داشته باشد . اين جهت را شما فقط در مكتب اولياء و انبياء مىبينيد ، در غير مكتب انبياء چنين چيزى را نمىتوانيد ببينيد .
تفسير آيه
در اين آيهاى كه در آغاز تلاوت شد :
« التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ الْحامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَ النَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ »
بعد از چند كلمهء ديگر آمده
« التَّائِبُونَ »
بازگشت كنندگان به حق . عرفا مىگويند اولين منزل سلوك توبه است ، چون توبه يعنى بازگشت . آن كس كه راه عوضى مىرود يكدفعه برمىگردد به راه حق ، برمىگردد به سوى خدا .
« التَّائِبُونَ الْعابِدُونَ »
؛ پس از توبه است كه اينها پرستندگان خدا مىشوند ، خدا را مىپرستند ، غير خدا را نمىپرستند ، خدا حاكم بر وجودشان است ، غير از خدا حاكمى نيست ، فقط امر خدا را مىپذيرند ، امر غير خدا را نمىپذيرند ، اطاعت خدا را مىپذيرند ، اطاعت غير خدا را نمىپذيرند .
« الْحامِدُونَ »
اينها ستايشگرند ، اما جز خدا موجود ديگرى را ستايش نمىكنند ؛ اصلًا موجود ديگرى را قابل مدح و ستايش و نيايش نمىدانند ، تنها ستايشگر و نيايشگر خدا هستند ، اطاعت خدا را مىپذيرند ، اطاعت غير خدا را نمىپذيرند .
« السَّائِحُونَ »
سياحتگران . راجع به سياحتگرى ، در تفاسير بيانات مختلفى شده است . بعضى گفتهاند مقصود روزه است ، يعنى سياحت معنوى كه در روزه پيدا مىشود . ولى بسيارى از محققين مانند علامهء طباطبايى در الميزان اين را قبول نمىكنند . يك احتمالش اين است : كسانى كه در زمين سير مىكنند .
چون قرآن بشر را به سير در زمين دعوت كرده است . سير در زمين يعنى چه ؟ يعنى مطالعه در جهان ، نه سياحتى كه هدفش فقط تفنّن و ولگردى باشد . اسلام عمر انسان را عزيزتر از اين مىداند كه او فقط براى اينكه تماشايى كرده باشد ، سياحت كند . ولى اسلام سياحتى را كه بشر در آن تفكر كند ، تدبّر كند ، درس بياموزد ، توصيه مىكند :
« قُلْ سِيرُوا فِي الْأَرْضِ »
« 1 »
*
. اين ، درس و فكر است .
« السَّائِحُونَ »
آن مطالعه كنندگان در تاريخ ، آن مطالعه كنندگان در اوضاع اجتماع بشرى ، آن مطالعه كنندگان در قوانين خلقت ، آنها كه در مغز خود انبوهى از افكار و انديشههاى روشن دارند . بعد دو مظهر از عبادت را ذكر مىكند :
« الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ »
آنها كه در حال ركوع و سجود ، خداى
هامش
( 1 ) . انعام / 11 .