زمان خودشان آن قدرها شاخص نيستند ولى بعد از مرگشان تدريجاً شخصيت آنها گسترش پيدا مىكند و بهتر شناخته مىشوند . اگر دو نفر عالم را كه در يك زمان زندگى مىكنند در نظر بگيريم ، و لو از نظر شهرت علمى يكى ده برابر ديگرى بزرگ است ولى گاهى بعد در تاريخ روشن مىشود كه آن كه ده برابر كوچك بوده ، از آن كه ده برابر بزرگ بوده بزرگتر است ، كه براى اين امر من مثالهاى زيادى دارم . از همه بهتر اين است كه ما به خود على عليه السلام مثال بزنيم ، آن هم از زبان خود ايشان .
در كلمات مولا در نهج البلاغه جزء كلماتى كه حضرت در فاصلهء ضربت خوردن و شهادت يعنى در آن فاصلهء حدود چهل و پنج ساعت آخر زندگى فرمودهاند ، يكى اين دو جمله است كه تعبير خيلى عجيبى است . مىفرمايد : « غَداً تَعْرِفونَنى وَ يُكْشَفُ لَكُمْ سَرائِرى » « 1 » فردا مرا خواهيد شناخت ؛ يعنى امروز مرا نشناختهايد ، زمان من مرا نشناخت ، آينده مرا خواهد شناخت « وَ يُكْشَفُ لَكُمْ سَرائِرى » ( سرائر يعنى سريرهها ، امور مخفى ، امورى كه در اين زمان چشمها نمىتواند آنها را ببيند ، مثل گنجى كه در زير زمين باشد ) مخفيّات وجود من فردا براى شما كشف خواهد شد ، و همينطور هم شد .
على را مردم ، بعد از زمان خودش بيشتر از زمان خودش شناختند . على را در زمان خودش چه كسى شناخت ؟ يك عدهء بسيار معدود . شايد تعداد آنهايى كه على را در زمان خودش واقعاً مىشناختند ، از عدد انگشتان دو دست هم تجاوز نمىكرد .
پيغمبر اكرم راجع به كلمات خودشان اين جمله را در حجة الوداع فرمودند ( ببينيد چه كلمات بزرگى ! ) : « نَضَّرَ ( نَصَرَ ) اللَّهُ عَبْداً سَمِعَ مَقالَتى فَوَعاها وَ بَلَّغَها مَنْ لَمْ يَسْمَعْها ، فَرُبَّ حامِلِ فِقْهٍ غَيْرِ فَقيهٍ ، وَ رُبَّ حامِلِ فِقْهٍ الى مَنْ هُوَ افْقَهُ مِنْهُ » « 2 » خدا خرّم كند چهرهء آن كس را ( خدا يار آن كس باد ) كه سخن مرا بشنود و حفظ و ضبط كند و به كسانى كه سخن مرا نشنيدهاند ، به آنهايى كه در زمان من هستند ولى اينجا نيستند يا افرادى كه بعد از من مىآيند ، برساند . يعنى حرفهاى مرا كه مىشنويد ، حفظ كنيد و به ديگران برسانيد « فَرُبَّ حامِلِ فِقْهٍ غَيْرِ فَقيهٍ » بسا كسانى كه حامل يك حكمت و حقيقتاند در صورتى كه خودشان اهل آن حقيقت نيستند ، يعنى آن عمق و معنى آن حقيقت را درك نمىكنند ، « وَ رُبَّ حامِلِ فِقْهٍ الى مَنْ هُوَ افْقَهُ مِنْهُ » و چه بسا افرادى كه فقهى را ، حكمتى را ، حقيقتى را
هامش
( 1 ) . نهج البلاغه ، خطبهء 149 . [ اين جمله در نهج البلاغه به اين صورت آمده : « غَداً تَرَوْنَ ايّامى وَ يُكْشَفُ لَكُمْ عَنْ سَرائِرى » . ]
( 2 ) . امالى مفيد ، مجلس 23 ، ص 186 .