الا يَنْظُرونَ الى صَغيرِ ما خَلَقَ كَيْفَ احْكَمَ خَلْقَهُ وَاتْقَنَ تَرْكيبَهُ وَفَلَقَ لَهُ السَّمْعَ وَ الْبَصَرَ ، وَسَوّى لَهُ الْعَظْمَ وَ الْبَشَرَ ؟ انْظُروا الَى النَّمْلَةِ فى صِغَرِجُثَّتِها وَلَطافَةِ هَيْئَتِها لاتَكادُ تُنالُ بِلَحْظِ الْبَصَرِ ، وَلابِمُسْتَدْرَكِ الْفِكْرِ ، كَيْفَ دَبَّتْ عَلى ارْضِها وَصُبَّتْ عَلى رِزْقِها ، تَنَقُلُ الْحَبَّةَ الى جُحْرِها وَتَعُدُّها فى مُسْتَقَرِّها ، تَجْمَعُ فى حَرِّها لِبَرْدِها وَ فى وِرْدِها لِصَدَرِها ، مَكْفولَةٌ بِرِزْقِها ، مَرْزوقَةٌ بِوَفْقِها ، لايُغْفِلُهَاالْمَنّانُ ، وَلايَحْرِمُهَا الدَّيّانُ ، وَلَوْ فِى الصَّفَا الْيابِسِ وَ الْحَجَرِالْجامِسِ ، وَلَوْفَكَّرْتَ فى مَجارى اكْلِها وَ فى عُلْوِها وَ سُفْلِها ، وَ مافِى الْجَوْفِ مِنْ شَراسيفِ بَطْنِها ، وَ ما فِى الرَّأْسِ مِنْ عَيْنِها وَ اذُنِها لَقَضَيْتَ مِنْ خَلْقِها عَجَباً . .
آيا در مخلوق كوچك او دقت نمىكنند ؟ چگونه به خلقتش استحكام بخشيده و تركيبش را استوار ساخته ، به او دستگاه شنوايى و بينايى عنايت كرده و استخوان و پوست كامل داده است ؟ .
در مورچه با اين جثهء كوچك و اندام لطيف بينديشيد . آنچنان كوچك است كه نزديك است با چشم ديده نشود و از انديشه غايب گردد . چگونه با اين جثهء كوچك روى زمين مىجنبد و برجمع روزى عشق مىورزد و دانه را به لانهء خود حمل مىكند و در انبار نگهدارى مىنمايد ، در تابستانش براى زمستانش گرد مىآورد و هنگام ورود اقامت زمستانى ، زمان بيرون آمدن را پيش بينى مىكند . اينچنين موجود اينچنين روزىاش تضمين شده و تطبيق داده شده است . خداوند منّان هرگز او را از ياد نمىبرد ، ولو در زير سنگ سخت باشد . اگر در مجراى ورودى و خروجى غذا و در ساختمان شكم او و گوش و چشم او كه در سرش قرار داده شده تفكر و تحقيق كنى و آنها را كشف كنى ، سخت در شگفت خواهى رفت .
ولى بيشتر بحثهاى نهج البلاغه دربارهء توحيد ، بحثهاى تعقلى و فلسفى است . اوج فوق العادهء نهج البلاغه در اين بحثها نمايان است . در بحثهاى توحيدى تعقلى نهج البلاغه آنچه اساس و محور و تكيه گاه همهء بحثها و استدلالها و استنتاجهاست ، اطلاق و لاحدى و احاطهء ذاتى و قيّومى حق است . على عليه السلام در اين قسمت داد سخن را داده است ؛ نه پيش از او و نه بعد از او كسى به او نرسيده است .
مسألهء ديگر « بساطت مطلقه » و نفى هر گونه كثرت و تجزّى و نفى هرگونه
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 380
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٨٠