توحيد و معرفت
يك بخش از بخشهاى اساسى نهج البلاغه مسائل مربوط به الهيات و ماوراء الطبيعه است . در مجموع خطبهها و نامهها و كلمات قصار ، در حدود چهل نوبت دربارهء اين مطالب بحث شده است . البته بعضى از اين موارد جملههاى كوتاهى است ، ولى غالباً چند سطر و احياناً چند صفحه است .
بحثهاى توحيدى نهج البلاغه را شايد بتوان اعجاب انگيزترين بحثهاى آن دانست . بدون مبالغه ، اين بحثها با توجه به مجموع شرايط پديدآمدن آنها در حد اعجاز است .
بحثهاى نهج البلاغه در اين زمينه مختلف و متنوع است . قسمتى از آنها از نوع مطالعه در مخلوقات و آثار صنع و حكمت الهى است . در اين قسمت گاهى نظام كلى آسمان و زمين را مطرح مىكند ، گاه موجود معينى را مثلًا « خفاش » يا « طاووس » يا « مورچه » را مورد مطالعه قرار مىدهد و آثار آفرينش يعنى دخالت تدبير و توجه به هدف را در خلقت اين موجودات ارائه مىدهد . ما براى اينكه نمونهاى از اين قسمت به دست داده باشيم ، بيان آن حضرت را در مورد « مورچه » نقل و ترجمه مىكنيم . در خطبهء 227 چنين آمده است :