است كه [ قرآن خطاب به پيغمبر اكرم مىفرمايد ] آن احساسهايى كه در مردم وجود دارد [ و از آنها غافلاند ] ، احساسهاى خفته را بيدار كن . قسمتى از ايمان ، بيدارى احساسهاى خفته است . و لهذا در اسلام جبر يعنى اجبار در ايمان وجود ندارد :
« فَذَكِّرْ إِنَّما أَنْتَ مُذَكِّرٌ . لَسْتَ عَلَيْهِمْ بِمُصَيْطِرٍ . » .
« لا إِكْراهَ فِي الدِّينِ قَدْ تَبَيَّنَ الرُّشْدُ مِنَ الْغَيِّ . »
« 1 » .
اين خودش مسألهاى است كه در اسلام اجبارِ به ايمان وجود ندارد ، كه بايد آن را يك مقدار مفصلتر طرح كنيم . ان شاء اللَّه بعداً به تفصيل دربارهء اين مطلب بحث مىكنم . اكنون فقط چند كلمهاى عرض مىكنم .
ايمان اجباربردار نيست
آيا در اسلام اجبار بر ايمان وجود دارد كه مردم را مجبور كنيد كه مؤمن بشوند ؟
نه . به چه دليل ؟ به دلايل زيادى . اولين دليلش اين است كه ايمان اجباربردار نيست .
آنچه پيغمبران مىخواهند ايمان است نه اسلام ظاهرى و اظهار اسلام ، و ايمان اجباربردار نيست چون ايمان اعتقاد است ، گرايش است ، علاقه است . اعتقاد را كه با زور نمىشود ايجاد كرد ، علاقه و مهر و محبت را كه به زور نمىشود ايجاد كرد ، گرايش باطنى را كه به زور نمىشود ايجاد كرد . آيا مىشود پدر و مادرى به دخترشان - كه پسرى را كه از او خواستگارى مىكند دوست ندارد - بگويند : الآن كارى مىكنيم كه او را دوست داشته باشى ، چوب فلك را بياوريد ، اينقدر مىزنيم تا او را دوست داشته باشى ؟ ! بله ، مىشود آنقدر كتكش زد تا بگويد دوست دارم يعنى حرفش را به دروغ بگويد ، اما اگر تمام چوبهاى دنيا را به بدن او خرد كنند آيا ممكن است كه با چوب ، دوستى ايجاد بشود ؟ ! چنين چيزى محال است . آن ، راه ديگرى دارد . اگر مىخواهيم ايمان در دل مردم ايجاد كنيم ، راهش جبر و زور نيست ، راه آن حكمت است ، «
الْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ
» است ، «
جادِلْهُمْ بِالَّتِي هِيَ أَحْسَنُ
» است . حال ممكن است مسائلى از قبيل جهاد در اسلام پيش بيايد ، كه ان شاء اللَّه بعداً در اطراف اين
هامش
( 1 ) بقره / 256 .