دورهء قرون وسطى - كه اينها بيشتر تاريخ اروپا را هم حساب مىكنند - بعد از دورهء يونان و دورهء دوم يك دورهء انحطاط است ؛ مثلًا اول يك تمدن عالى يونان و بعد يك تمدن عالى روم ، بعد هزار سال دورهء انحطاط بوده است . علت اين امر اين است كه اين ضرورتها از اختيار انسانها ناشى مىشود . البته اين مسأله را ما قبول داريم و قبلًا هم اشاره كرديم كه جامعهء انسانى در مجموع رو به جلو مىرود ؛ يعنى در مجموع حركتها كه گاهى رو به پيش بوده ، گاهى رو به عقب بوده ، گاهى انحراف به راست و انحراف به چپ ، و حتى گاهى توقف بوده ، در مجموع رو به كمال است . يك وقت مىگوييم اين يك قافلهاى است كه حركت كرده و ايست هم ندارد ، نه به طرف راست نگاه مىكند و نه به طرف چپ ، همين طور مىرود و مىرود ، و به قول اينها در نهايت هم به جامعهء كمونيستى مىرسد و بعد هم خودشان نمىدانند ديگر چه مىشود ؛ و يك وقت مىگوييم اين يك قافلهاى است كه حركت كرده ، گاهى هم توقف كرده و گاهى از اين سو يا آن سو پيچيده ، افراط و تفريط هايى پيدا مىكند ، گاهى رنگ مادى محض و گاهى رنگ معنوى محض پيدا مىكند ، و گاهى هم اساساً برگشته و به عقب رفته و باز دو مرتبه حركت كرده است ، اما در مجموع اگر معدل بگيريم جامعه رو به جلو مىرود ؛ و اين يك برهان فلسفى دارد ، چون حركت به سوى كمال حركت طبيعى انسان است ، و اين برمىگردد به نظريههاى ما كه انسان را در طبيعت خودش كمالجو مىدانيم .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 654
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٦٥٤