تعبير سارتر موجود به خود وانهاده است ، به اعتبار ديگر موجود مختار و آزاد است ، يعنى آنقدر سرمايه به او داده شده است كه نيازى به سرپرستى غريزه ندارد ، كارهايش را با عقل و اختيار خود انجام مىدهد ؛ و به دليل آزاد و مختار بودن و از همين مجراى آزادى و اختيار ، برايش امكان نوع خاصى از تكامل هست كه تكامل اجتماعى تاريخى است ، همچنانكه نوعى تكامل فردى اختيارى هم دارد ؛ و به همين دليل هم برايش امكان رجعت و انحطاط و انحراف به چپ و راست هست ، در صورتى كه حيوانات جبرا روى يك خط مستقيم سير مىكنند .
علماى جامعهشناسى و فلاسفهء تاريخ كوشش كردهاند كه قوانين اين تحول را به دست آورند يعنى همان كارى كه داروين در تحولات زيستى كرد اينها مىخواهند در تحولات تاريخى انجام بدهند ، و حتى اين مسأله برايشان جاى ترديد است كه اصلا اين قوانين قابل كشف هست يا نه « 1 » ؟
عدهاى مىگويند : قوانين حاكم بر تاريخ قابل كشف نيست چون اختيار بشر در قضيه دخالت دارد و كارى را كه اختيار بشر در آن دخالت دارد نمىتوان با قوانين طبيعى تحت ضابطه درآورد ؛ يا بايد قائل به جبر مطلق شويم و براى ارادهء انسان هيچ نقشى قائل نشويم كه اين را بتوانيم بگوييم و يا اگر بخواهيم براى انسان اراده و آزادى قائل شويم بايد بگوييم كه آن قوانين مضبوطى كه در زيستشناسى به دست مىآيد در تاريخ به دست نمىآيد . اين راجع به اين مطلب كه آيا اين قوانين را مىشود به دست آورد يا نه . نظريه دوركهيم كه قائل به اعتباريت فرد و جبر مطلق است اشكالى در قانون داشتن جامعه و تحولات جامعه ( تحولات تاريخى ) نمىبيند . ما نيز كه قائل به ضرورت تاريخ هستيم نه جبر تاريخ ، براى تاريخ و جامعه قانون قائليم .
حالا آنهايى كه معتقدند اين قوانين و علل را مىتوان به دست آورد ، در رأس آنها ماركسيستها هستند ، چون اينها واقعا براى بشر شخصيتى قائل نيستند ، اراده و
هامش
( 1 ) . كتاب خوبى در اين موضوع هست به نام « تاريخ چيست ؟ » تأليف اى . اچ . كار ترجمهء حسن كامشاد ؛ كتاب خوبى است در اين موضوع ، كما اينكه كتاب ديگرى در همان حجم ، ويل دورانت نوشته است به نام درسهاى تاريخ كه آن هم كتاب خوبى است . كتاب ويل دورانت شايد به دقت و عمق آن نرسد ، چون ويل دورانت شخص پر تتبعى بوده و همين جور مطالب را تكه تكه مىآورد و نظم علمى چندان ندارد . كتاب ويل دورانت مسائل خيلى مهم تاريخ را از نظر تاريخ بحث كرده است ، مثلًا فلسفه از نظر تاريخ ، اخلاق از نظر تاريخ ، دين از نظر تاريخ . در تاريخ چيست ؟
مسائل مهم فلسفهء تاريخ مطرح شده و كتاب دقيقى هم هست .