اتفاق نظر پيدا كردند ، ديگر آن چيز حلال است . گفتهاند معنى سخن پيغمبر كه فرموده است : « لا تجتمع امّتى على خطاء » « 1 » ( امت من بر خطا اتفاق نمىكنند ) - كه اين را خودشان نقل كردهاند - اين است كه هرگاه امت من بر رأيى وفاق پيدا كردند ، همان وفاقشان عين حقيقت است ، و اگر در زمانى ديگر علماى اسلام اتفاق پيدا كردند بر خلاف آنچه كه علماى زمان قبل اتفاق پيدا كرده بودند ، باز حقيقت اين دومى است ؛ اگر علماى [ قرن اول ] روى مسألهاى اتفاق نظر پيدا كنند حرفشان حقيقت است ، اگر علماى قرن دوم بر نظريهاى اتفاق نظر پيدا كردند كه خلاف آن چيزى بود كه علماى قرن پيش اتفاق پيدا كرده بودند حرف اينها هم در زمان خودشان حقيقت است ؛ پس حكم خدا در قرن اول يك چيز است ، در قرن دوم چيز ديگر و در قرن بعد چيز ديگر . اين نظريه را علماى « اصول » اصطلاحا « نظريهء تصويب » مىگويند و اين علما را « مصوّبه » مىخوانند . ولى شيعه اين نظر را قبول ندارد . شيعه مىگويد علما فقط مىتوانند كاشف حكم خدا باشند و حكم خدا با وفاق علما در يك زمان عوض نمىشود . اگر علماى قرن سيزدهم اتفاق نظر پيدا كردند كه يك چيز حلال است و علماى قرن چهاردهم آنچه را كه آنها گفته بودند حلال است بگويند حرام است ، حكم خدا يكى از ايندو است ، يا آنها اشتباه كردهاند يا اينها . از اين جهت است كه شيعه اساساً براى اتفاق نظر علماى يك زمان اصالت قائل نيست مگر آنكه به شكلى منتهى به امام شود . اجماع تا در جايى به امام نرسد حجّت نيست .
رد نظريهء اگوست كنت
اين نظريهء اگوست كنت و فيليسين شاله و عدهاى ديگر در باب شناخت - كه شناخت حقيقى چيست - شبيه نظريهء علماى مصوّبه از اهل تسنّن است . همانطور كه نظريهء اين [ گروه از ] علماى اهل تسنن در آنجا به نظر ما نظر درستى نيست - و واقعاً هم درست نيست - نظر اگوست كنت نيز در اينجا درست نيست . ممكن است بپرسيد كه به چه دليل مىگوييد نظريهء اگوست كنت درست نيست ؟ شايد حقيقت ، دو هزار سال اين باشد كه خورشيد دور زمين مىچرخد ، و اكنون هم سيصد سال است كه
هامش
( 1 ) . سنن ابن ماجه ، كتاب فتن ، صفحهء 8 ، با اين عبارت : « انّ امّتى لا تجتمع على ضلالة »