اينجاست كه مسئلهء عمل به شكل خاصى مطرح مىشود : مسئلهء اينكه عمل معيار انديشه است ، مسئلهء اينكه عمل كليد انديشه است و مسالهء اينكه عمل عامل پيشرفت انديشه است ، كه بسيارى از اين مسائل درست است .
اتهام به علماى اسلامى
عمده اين مسئله است كه آيا عمل معيار انديشه است ؟ اينجا بعضى مغلطه كرده و گفتهاند : كسانى كه علم را معيار علم مىدانند ، حتى به اينكه عمل ، كليد انديشه است - يعنى از راه عمل ، انديشه را مىتوان به دست آورد - اعتقاد ندارند ( چون دو مسئله است : يكى اينكه با عمل مىشود انديشه را كسب كرد و ديگر آنكه عمل معيار صحّت انديشه است ) . علماى قديم را متهم كردند كه حتى اين را هم قبول نداشتهاند كه انديشه را با عمل مىتوان به دست آورد . البته من قبول دارم كه فلسفهء يونان چنين نقص بزرگى دارد ، [ ولى ] امروز خود فرنگيها هم قبول دارند كه در تمدن اسلامى و جهان اسلام - كه ريشه ، خود قرآن است - علوم از آن جنبهء علمى محض خارج شد و جنبهء عملى به خود گرفت و در علوم تجربى ، جهان اسلام نسبت به تمدن يونان بسى تقدّم و پيشروى دارد . اقبال لاهورى يكى از كسانى است كه اين مسئله را به خوبى توضيح داده است « 1 » . حتى برتراند راسل در كتاب جهانبينى علمى اقرار مىكند كه « تمدن و فرهنگ اسلامى بيشتر از تمدن و فرهنگ يونانى به علم جنبهء عملى داد و باب علوم تجربى را باز كرد » كه اين خودش داستانى دارد .
با اينكه بوعلى را يكى از شاگردان محض ارسطو و از شاگردان مكتب ارسطو مىشمارند ، اگر كسى طبيعيّات شفا را درست مطالعه كند « 2 » مواردى را مىبيند كه بوعلى مىگويد : من به اين حقيقت با تجربهء شخصى خودم رسيدم ، من با تجربهء خودم اين مطلب را درك كردم .
هامش
( 1 ) . چون كتابش در دسترس است اسم او را مىبرم . در كتاب احياى فكر دينى در اسلام اين موضوع را ذكر مىكند و تأييد علمايى را كه اين مطلب را تصديق كردهاند مىآورد .
( 2 ) . من خودم شخصا قسمتهاى زيادى از كتاب شفا را استخراج كردهام .