آخر ايدهآليست يعنى چه ؟ چه كسى گفته كه الهيون ايدهآليستاند ؟ ! آنها دادشان هميشه بلند است كه ما وجودى و رئاليست « 1 » هستيم . [ ولى مادّيّون همواره مىگويند ] ايدهآليسم [ كه منظورشان الهيّون است ] اينچنين گفته و ماترياليسم آنچنان .
غرض اين جهت است كه يكى از وجه شبهها ميان آينه و ذهن انسان كه وجه شبه خوبى است و قرآن روى اين مطلب تكيهء فراوان دارد ، اين است كه براى شناخت ، بىرنگ بودن فكر و روح ضرورت دارد ، يعنى هيچ گونه غرض و مرض و تعصب مثبت يا منفى در كار نباشد ، چنان كه آينه بايد بىرنگ باشد تا صورتها را [ به خوبى ] منعكس كند . آينه به هر نسبت كه خراب باشد ، در وضع صورت تغيير مىدهد .
اين يك تشبيهى ميان آينه و ذهن است ، ولى اگر از يك جهت با هم شبيه باشند در جهات مختلف با يكديگر فرق دارند كه ما براى مسألهء « شناخت » از آن استفاده مىكنيم .
تفاوتهاى آينه و ذهن :
1 . انعكاس معانى
2 . خطايابى
يكى از تفاوتها اين است كه آينه فقط صورتها را منعكس مىكند ، معناها را منعكس نمىكند . اگر انسان در مقابل آينه بايستد شكل و رنگ و حجمش پيداست ؛ اما آيا علمش هم پيداست ؟ عشقش هم پيداست ؟ محبتش هم پيداست ؟ احساساتش را هم آينه منعكس مىكند ؟ نه ، آينه به اين چيزها كار ندارد . ولى ذهن انسان علم و عشق و احساسات و كينهء طرف را درك مىكند [ يعنى ] معانى را هم منعكس مىكند .
تفاوت دوم كه نسبت به اوّلى مهمتر است اين است كه آينه گاهى اشتباه نشان مىدهد . مثلًا يك آينهء مقعّر شئ مقابلش را بزرگتر از آنچه هست نشان مىدهد ، يا آينهء محدّب [ تصوير شئ را ] كوچكتر از آنچه هست نشان مىدهد ، و يا آينهء استوانهاى ابعاد را به شكل ديگرى نشان مىدهد ، مثلًا بينى و دندانها را درازتر و عرض صورت را كمتر نشان مىدهد . ذهن انسان هم گاهى خطا مىكند اما ذهن مىتواند به خطاى
هامش
( 1 ) .realist.