درست مثل اينكه با يكديگر ستيزه داشته باشند ، هر كدام مىخواهد ديگرى را تحت تأثير قرار دهد ولى وقتى كه اثر خودشان را به هم دادند در يك حالت متعادل و متشابهى قرار مىگيرند ( مزاج ) و وقتى كه تعادل برقرار شد موجود عالىترى به نام « مركّب » به وجود مىآيد . اين است كه اگر اين تضادها نبود جهان به حالت اوليهاش برقرار بود ، همان عناصر پراكنده هيچ تكاملى نمىيافتند ، نه معدنى بود ، نه نباتى و نه انسانى و نه . . .
اين ناسازگاريها ناسازگارى بين دو شئ بيگانه است . بنابر اين جريان طبيعت آن طور نيست كه هگل مىگويد . كجاى طبيعت نشان مىدهد كه ناسازگاريها در شكل هگلى باشد ؟ ! گذشته از اينكه ثابت كرديم كه اصل حرفش درست نيست ، ثابت مىشود كه با طبيعت نيز منطبق نيست . آيا در جريان طبيعت به نحو مداوم تكامل به اين صورت روى مىدهد كه هر چيزى در درون خودش نفى خودش را داشته باشد يعنى اول متولد بشود بعد يك تنازع درونى ميان خودش و ضد خودش به وجود بيايد و در مرحله سوم تركيب به وجود آيد ؟ بلى در ميان پديدههاى جزئى جهان چنين جريانهايى وجود دارد ولى جريان كلى جهان اينطور تفسير نمىشود و اين يك اصل جهان شمول نيست . آيا مثلًا انسان اينطور به وجود مىآيد كه يك شئ بعد از اينكه متولد شد نفىاش در درون خودش پيدا مىشود و بعد يك تنازعى درمىگيرد و بعد تركيب و شئ جديد و سنتزى به وجود مىآيد ؟ نه ، چون در هيچ انسانى اين موضوع صدق نمىكند ، بلكه از تركيب دو شئ متخالف مثلًا زن و مرد ( كه همين تخالف است كه منجر به همبستگى و يگانگى آنها مىشود ) يك مركّب مثلًا فرزند به وجود مىآيد . نه آن همسر از بطن اين همسر به وجود آمده و نه اين همسر از بطن آن همسر به وجود آمده است ، هيچكدام از بطن ديگرى به وجود نيامدهاند . تازه فرزند مگر آنتى تز پدر است ؟ يا آنتىتز مادر است ؟ همچنين مىتوان پرسيد كه مثلًا ذهن كه فكر مىكند و به نتايجى مىرسد چگونه عمل مىكند ؟ آيا يك فكر پيدا مىشود بعد ضدش در درون خودش پيدا مىشود و بعد در نتيجهء تنازع اين فكر با خودش تركيبى در مرحله سوم به وجود مىآيد ؟ بديهى است كه چنين نيست ، بلكه در واقع دو فكر متفاوت تركيب شده و فكر تازهاى را به وجود مىآورد . در ميان افراد جامعه همچنين است يعنى از تضاد و ناسازگارى افكار گوناگون و جنگ ميان فكر من و فكر شما ، فكر عالىترى پديد مىآيد نه از جنگ فكر من با خودش و . . .
و اما درباره نقش ناسازگاريها در حركت ؛ حركت يك حقيقت بسيار بسيار اصيل
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 206
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٠٦