است در طبيعت و بزرگترين آينه ماوراء الطبيعه است . ناسازگاريها نقش اساسى در تركيبها و تكاملها دارند ولى قاعده كلى طبيعت اين نيست كه هر اتمى يا هر مولكولى يا نبات و انسانى بر اثر ناسازگارى درونى ، يك چيز در درون خودش مىزايد و نتيجه مىدهد . اگر هم فرض كنيم اينطور باشد و در بعضى موارد همچنين است ( البته نه به صورت قانون عام ، چنان كه خداوند مىفرمايد : خدا ضدى را از ضد ديگر به وجود مىآورد ) ولى در اين موارد خاص هم باز اين تضاد است كه از حركت ناشى شده است نه حركت از تضاد . پس ناسازگاريها نمىتوانند حركت را توجيه كنند ، زيرا جوانه زدن ضدى در درون ضد ديگر هم خودش يك جريان است ، خودش يك حركت است ، پس خودش مشمول قانون حركت است . حركت علت اين گونه تضادهاست نه اين گونه تضادها علت حركتها . تضادها معلول حركتهاست و به نوبهء خود علت حركتهاست اما به صورت محرك محرك ، نظير علل غائى و يا به صورت علل قاسر .
پس ناسازگارى به اين شكل در جهان عموميت ندارد ( به شكل زنجيرهاى و طولى و پرورش ضدى در بطن ضد ديگر و بعد تركيب ) چون اولًا جهان وابسته است ، اگر يك چيزى را تنها در نظر بگيريم يك قدم هم نمىتواند جلو برود ، و ثانياً اگر بر فرض چنين باشد چنان كه در قرآن داريم :
« تُولِجُ اللَّيْلَ فِي النَّهارِ وَ تُولِجُ النَّهارَ فِي اللَّيْلِ وَ تُخْرِجُ الْحَيَّ مِنَ الْمَيِّتِ وَ تُخْرِجُ الْمَيِّتَ مِنَ الْحَيِّ »
« 1 » اين ناسازگاريها مولود حركتها هستند . پس ناسازگاريها نمىتوانند حركت را توجيه كنند ، پس بايد برويم سراغ محرك حدوث و حدوث تدريجى .
هامش
( 1 ) . آل عمران / 27 .