حيث قال : « إنّ الموجودات باقية داثرة ؛ أمّا بقائها فبتجدد صورها و أمّا دثورها فبدثور الصورة الأولى عند تجدد أخرى » « 1 » ، و ذكر « الدثور قد لزم الصورة و الهيولى « 2 » » . انتهى ما ذكره بنقل الشهرستانى فى كتاب الملل و النحل ، و سننقل أقوال « 3 » كثير من أساطين الحكماء الدالة على تجدد الأجسام و دثورها و زوالها فى مستأنف الكلام إن شاء اللَّه تعالى ، و لنا أيضاً رسالة معمولة فى حدوث العالم بجميع ما فيه حدوثاً زمانياً و من أراد الاطلاع على ذلك فليرجع إلى تلك الرسالة « 4 » .
و ممّا يؤيّد « 5 » ما ذكرناه قول الشيخ العربىّ فى فصوص الحكم : « و من أعجب الأمر أنّ الإنسان فى الترقى دائماً و هو لايشعر بذلك للطافة الحجاب « 6 » و رقته و تشابه الصور « 7 » مثل قوله تعالى :
« وَ أُتُوا بِهِ مُتَشابِهاً
« 8 » » . و قال فى الفتوحات « 9 » : « فالموجود كلّه متحرك على الدوام دنياً و آخرة لأنّ التكوين لا يكون إلّاعن مكوّن فمن اللَّه .
هامش
( 1 ) . از اين جملهها تجدد تدريجى استفاده نمىشود .
( 2 ) . يعنى دثور و هلاكت ملازم با اينهاست يعنى براى ابد باقى نمىمانند .
( 3 ) . مرحوم آخوند در جلد دوم چاپ قديم در مبحث « جواهر و اعراض » اقوال بسيارى از حكما نقل مىكند و همه را هم توجيه مىكند .
( 4 ) . رسالهء كوچكى است كه در مجموع رسائل مرحوم آخوند در قديم چاپ شده است . اين رساله چيزى اضافه بر اسفار ندارد و اگر هم داشته باشد خيلى مختصر است .
( 5 ) . مرحوم آخوند در مورد برخى عبارات منقول قبلى به « نص » و « صريح » تعبير كرد ولى در مورد عبارت محيى الدين لفظ « مؤيد » ( يؤيّد ) را به كار مىبرد . اين از اين جهت است كه كتابهاى عرفا در دست است و نمىشود گفت مقصود عرفا [ همين است ] گرچه حرف آنها به مقصود آخوند نزديك است .
( 6 ) . انسان دائماً در ترقى و حركت است ولى خودش متوجه نيست ، زيرا فاصلههايى كه طى مىكند و آناً فآناً پشت سر مىگذارد آنقدر لطيف است كه خودش حس نمىكند ، مثل كودكى كه هنوز نمىداند هوايى وجود دارد و هميشه در هوا حركت مىكند ولى خودش نمىفهمد كه دارد حجابى را طى مىكند .
( 7 ) . چون صور ، مشابه يكديگرند انسان احساس نمىكند كه مراتبى را طى كرده است ، همانطور كه چهرهء يك فرد در مقايسه با روز قبل تفاوت مىكند ولى اين امر آنقدر تدريجى صورت مىگيرد كه احساس نمىشود .
( 8 ) . اين آيه هم مربوط به بهشت است و ايشان بر اين دنيا حمل كرده است .
( 9 ) . در فصوص الحكم تعبير ترقى كرده بود نه تعبير حركت ، در فتوحات تعبير به تحرك كرده است ولى كلمهء آخرت را هم آورده است در حالى كه در آخرت حركت معنى ندارد . پس مقصود همان اصطلاح خود عرفاست .