سؤال : در جلسات پيش بحثى را دربارهء ملاك كثرت فرموديد و امورى مادى مانند أين و وضع را ملاك كثرت بيان كرديد . در مجردات چگونه است اگر وحدت نوعى و جنسى داشته باشند ؟ استاد : اصلًا در آنجا كثرت نيست .
- در ارواح هم كثرت نيست ؟ استاد : نه ، كثرت در آنجا نيست . ارواحى كه مقصود از آنها ارواح مجرده و عقول مجرده است كه در مقابل اين دنيا هستند ، اختلاف آنها اختلاف نوعى است نه اختلاف فردى ، يعنى اختلاف ذاتى است ؛ يعنى هر عقل مجردى به حسب نوع با عقل مجرد ديگر متباين است . در آنجا چنين نيست كه ما دو عقل مجرد از يك نوع داشته باشيم . اما ارواح انسانها ، يعنى اينها كه در قوس صعود به اصطلاح قرار گرفتهاند ، آنها تشخص خودشان را از همان مادهاى كه به وجود آمدهاند كسب كردهاند .
- آيا مىتوانيم بگوييم كه عقول در دومرتبهء مساوى نيستند ؟ استاد : معنايش همين است . وقتى از يك نوع نيستند يعنى در يك درجه نيستند .
- يعنى اختلاف انواعشان به اختلاف مراتبشان است ؟ استاد : بله ، اختلاف انواع همان اختلاف مراتب مىشود . البته در آنجا اشراقيون قائل به اختلاف انواع بر وحدت مرتبه هستند ، كه آنها را « عقول متكافئه » يا « عقول عرضيه » مىگويند . معنايش اين است كه اينها از نظر مرتبه اختلاف ندارند ، ولى نوعيتشان مختلف است . اما مشّائين قائل به عقول عرضيه نيستند ، يعنى معتقدند كه هرجا اختلاف نوعى باشد اختلاف مرتبه است .
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 232
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٣٢