ديگر . عدد 90 و عدد 100 هر دو نوعى از عددند و تفاوتشان به زياده و نقص است ، « چون كه صد آمد نود هم پيش ماست » . عدد 100 همان عدد 90 است بعلاوهء يك امر وجودى ؛ و عدد 90 نيز همان عدد 90 است منهاى آن امر وجودى كه همان دهتاى ديگر است . اين حرفى است كه به طور كلى مىشود اين را ابداع كرد و گفت .
اين ادعايى است [ كه قابل طرح است . ]
ولى اين آقايان قبول ندارند كه چنين باشد . آنها در حسابهاى خودشان قبول ندارند كه خط نيممترى و خط يكمترى دو نوع مقدار باشند . اين دو خط را دو فرد از يك نوع مىدانند ؛ يعنى اختلاف نيممتر و يك متر را از قبيل اختلافات فردى مىدانند نه از قبيل اختلافات نوعى ؛ و در باب اعداد مىگويند كه ماهيت يك عدد ، ماهيتى به اصطلاح ذهنى است ؛ يعنى اعتبار ذهن خيلى در آن دخيل است . ماهيت هر عددى ، آن عدد است به قيد اين كه چيز ديگر با او نباشد ، يعنى به شرط لا . يك قيد « به شرط لا » در آن هست . مثلًا مىگوييم عدد 4 يعنى 4 به شرط اينكه چيز ديگر نباشد . 90 همان 90 است ؛ يعنى آحاد را پهلوى يكديگر بگذاريد آن قدر كه عدد 90 درست شود . صِرف آن آحاد عدد 90 نيست ، آن آحاد با قيد اينكه چيز ديگر با آن نباشد ؛ و لهذا مىگويند اين حرفى كه عرف مىگويد كه « چون كه صد آمد نود هم پيش ماست » غلط است . نودتا ، توى صدتا نيست ، چون نودتا يعنى آن عدد خاصى كه نيم واحد اضافه نداشته باشد . آن نودى كه در صدتاست غير از آن نودى است كه خودش يك عدد مستقل و در برابر صدتاست . حالا بحث ما فعلًا اين مطلب نيست .
در باب انواع حيوانات هم اين مطلب را قبول ندارند كه بشود يك ماهيتى در يك جا جنس باشد و در جاى ديگر نوع . لااقل امثال شيخ اين مطلب را قبول ندارند . امثال ملاصدرا در بعضى جاها اين را قبول مىكنند ؛ يعنى در باب امور مادى و ماديات قبول مىكنند كه ماده در عالم واقع و نفسالامر گاهى دو حالت پيدا مىكند : حالت لابشرطى و حالت به شرط لائى . ماده در حالت به شرط لائى نوع مىشود ، و در حالت لابشرطى جنس مىشود . مىگويند حيوانيتى كه در انسان است و حيوانيتى كه در الاغ است ، هر دو با اينكه حيوانيت هستند ولى دو حيوانيت مىباشند . در [ الاغ ] حيوانيت به شرط لا است ، يعنى حيوانيتى كه ابا دارد از اين كه غير حيوانيت با او جمع شود ، و در [ انسان ] حيوانيت لابشرط است كه استعداد پذيرفتن غير حيوانيت را هم دارد . حالا اين بحث مقدارى دامنهدار مىشود . بيان
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 223
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٢٢٣