مرتبهء ضعيف ، همان وجود است ليس إلّا ، و مرتبهء شديد هم وجود است ليس إلّا :
مراتباً غنىً و فقراً تختلفكالنّور حَيثُما تُقوّى و ضَعِف « 1 » آيا وقتى نور ضعيف است نور را با يك چيزى مخلوط كردهاند كه نور ضعيف شده است ؟ يا نور در ذات خودش و در نوريت خودش كم است ، نه اينكه چيزى از خارج با آن مخلوط شده باشد . وقتى كه نور در نوريت خود كاستى مىيابد نور ضعيف مىشود ، و وقتى كه در نوريت خودش شدت پيدا كرد نور شديد مىگردد . نه نورِ ضعيف نور است و خليطى از شئ ديگر ، و نه نور شديد نور است و خليطى از شئ ديگر . نه تراكم نور اضافه شدن غير نور به نور است و نه رقيق شدن نور اختلاط نور است با غير نور .
سؤال : وجوب وجود حقيقت است ؟ استاد : بله ، حقيقت است .
- پس آن طرف ديگرش كه ضعف وجود است چه مىشود ؟ استاد : آن را نيز ما مىگوييم حقيقت است . مطلب همين است ، كه البته شيخ در اينجا اين مسأله را مطرح نكرده است . اگر از ما بپرسيد ، مىگوييم : بله همينطور است . ولى شيخ اين مسأله را ديگر در آنجا مطرح نكرده است . اگر طرح كرده بود كه ديگر مسأله اصالت وجود و وحدت وجود را طرح كرده و تمام شده بود . اين مسأله را فقط در همينجا طرح كرده و همين يك كلمه را گفته و رد شده است . از همين كلمه و دو سه كلمه ديگر شبيه اين است كه گفتهاند شيخ اصالت وجودى است .
البته شيخ حرفهاى ديگرى دارد كه با اصالت وجود جور در نمىآيد . او در اينجا فقط همين عبارت را در باب واجب گفته و رد شده است . من در حاشيهء كتاب شفاى خودم در اينجا احتمالى را نوشتهام كه ممكن است شيخ از كسانى باشد كه در عمق ذهنش قائل به دو اصل باشد . از همين عبارت هم شايد كمى اين امر فهميده مىشود ؛
هامش
( 1 ) . منظومه حاج ملاهادى سبزوارى ، المقصد الاوّل ، غرر فى بيان الاقوال فى وحدة حقيقة الوجود و كثرتها .