كه آيا هست يا نيست . مثلًا آيا ماده وجود دارد يا ندارد ؟ روح وجود دارد يا ندارد ؟
يعنى تعريفى از اشياء داريم و بعد در مورد آن چيزى كه تعريفش را داريم بحث مىكنيم و مىپرسيم كه آيا آن شئ وجود دارد يا ندارد . ماهيت همان است كه به منزلهء تعريف شئ است ، كه گاهى موضوع براى هستى است و گاهى موضوع براى نيستى است . مىگوييم اين شئ وجود دارد يا آن شئ وجود ندارد . هستى هم كه مفهوم واضح و روشنى دارد . تصور « هست » و « نيست » در جملات « فلان شئ هست » يا « فلان شئ نيست » به اندازهاى واضح و روشن است كه هر بچهاى هم آن را درك مىكند ، بلكه تمام قضاوتهايى كه ذهن انسان در باره اشياء دارد ، در واقع بر اساس هستى و نيستى است ، و تمام قضاياى فكرى انسان بر اساس هستى و نيستى است .
در ميان اشيائى كه در دنيا قائل بهوجود آنها هستيم ، انواعى وجود دارد ، مثلًا انواعى از حيوان وجود دارد : نوع انسان ، نوع اسب ، نوع سگ و انواع ديگر . اسب را نوعى غير از نوع انسان مىدانيم ، افراد انسان و اسب را افراد يك نوع نمىدانيم .
ملاك اينكه اسب را يك نوع و انسان را نوع ديگر مىناميم چيست ؟ ملاك آن همان معنى است كه براى اسب يك چيستى و ماهيت قائل هستيم و براى انسان ماهيت و چيستى ديگر ، و الّا اگر چيستى هر دو يكى بود و در تعريف حيوانى كه چهار دست و پا راه مىرود همان را مىگفتيم كه در تعريف حيوانى كه روى دو پا راه مىرود ، دو نوع بودن آنها معنى نداشت ؛ ديگر « انواع » در عالم معنى نداشت و در نتيجه تبدل نوعى به نوع ديگر معنى نداشت . پس اگر از انواع سخن مىگوييم و تبدل انواع يا ثبات انواع را مطرح مىكنيم [ بر اساس تفاوت ماهيات و چيستيهاست . ] اينكه از كميت يا كيفيت مىگوييم و يا از تبديل كميت به كيفيت مىگوييم ، خود دلالت مىكند بر اينكه امورى كه نام كميت يا كيفيت گرفتهاند داراى چيستى هستند و چيستى كميت با چيستى كيفيت متفاوت است . به هر حال در بارهء اين كميتها و كيفيتها حكم مىشود كه اينها هستند يا نيستند ؟ آيا كميت هست يا نيست ؟ آيا كمّ متصل كه نوعى از كميت است هست يا نيست ؟ آيا عدد كه كمّ منفصل است در خارج وجود دارد يا ندارد ؟ آيا مقدار درخارج وجود دارد يا ندارد ؟ پس مسألهء هستى و نيستى يك چيز است كه ما در اشياء تشخيص مىدهيم و مسألهء چيستى كه ملاك نوعيت آنهاست و اشياء يك نوع را از نوع ديگر جدا مىسازد ، چيز ديگرى
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 134
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص١٣٤