وحدتى در كار نيست ، افرادى هستند كثير من حيث هو كثير و هر يك غير از آن ديگرى است ، وحدت واقعى ندارند ، ولى چنين است كه يك صفت كلى هم قائم به اين است و هم قائم به آن . اين صفت كلى يك مصداقش به اين قائم است و يك مصداقش به آن .
اسلام ، عقيدهء اسلامى ، ايمان اسلامى يك امر كلى است . اين ايمان ، هم در اين وجود دارد هم در آن و چون بين ايمان اين و ايمان آن شباهتى هست ، يعنى با هم وحدت بالنوع دارند و هر دو يك نوع ايمان هستند ، مىگويند ما دو تا يكى هستيم ، در حالى كه آن دو واقعا يكى نيستند . پس ما ، دو نفر را كه در يك كيف يا در يك كمّ يا در يك اضافه با يكديگر مشتركند « واحد » مىگوييم ، در حالى كه واحد حقيقى نيستند ، واحد مجازى هستند و كثير حقيقى . آن دو شيئى را كه در كيفيت با يكديگر اشتراك داشته باشند اصطلاحا « متشابه » مىنامند ، و دو شيئى را كه در كمّيت با يكديگر اشتراك دارند ، يك عدد دارند يا يك مقدار دارند ، « متساوى » مىگوييم ، و دو شيئى را كه در يك اضافه با يكديگر يكى هستند « متوافق » [ يا متناسب ] مىنامند . پس اين وحدتها وحدت مجازى و بالعرض است همچنانكه هوهويتى هم كه اينجا هست هوهويت بالعرض است ؛ يعنى اگر گفتيم زيد عمرو است ، مجازا گفتهايم . زيد عمرو فى الاسمية ، زيد عمرو فى الايرانية .
امّا هوهويت حقيقى و وحدت حقيقى اين است كه دو شئ در ذات با يكديگر شريك باشند ، كه اگر در جنس با يكديگر شريك باشند مىگويند « مجانست » و اگر در نوع شريك باشند مىگويند « مماثلت » « 1 » . اينجا در كلام شيخ ميان دو چيز تفكيك نشده كه متأخرين تفكيك كردهاند . آنان مطلب را به اين شكل بيان مىكنند : وحدت يا وحدت حقيقى است يا وحدت غير حقيقى و مجازى . اگر وحدت حقيقى باشد يا اين است كه واحد عين وحدت است يا واحد غير وحدت است ، و به عبارت ديگر يا صفت و موصوف يكى هستند و يا صفت و موصوف دو چيز هستند . حال اگر واحد عين وحدت باشد اين هم بر دو قسم است : يا حقيقتش عين حقيقت وحدت است يا مفهومش عين مفهوم وحدت است . اگر مفهومش عين مفهوم وحدت باشد ، خود مفهوم وحدت است ، و اگر حقيقتش عين حقيقت وحدت باشد اين را « وحدت حقّهء حقيقيه » مىگويند كه در
هامش
( 1 ) . [ عنقريب استاد اشاره مىكنند كه اين نوع وحدت ( يعنى وحدت بالجنس و وحدت بالنوع ) وحدت مجازى است و آنچه از اين معنا در زمرهء وحدت حقيقى است وحدت جنسى و وحدت نوعى است . ]