مىنامند . امّا اگر كمال يك قوّهاى در حدّ افراط بود به گونهاى كه مضرّ كمالات ديگر بود و مورد تأييد عقل نبود آن را « شرّ » مىنامند . امّا مواردى هست كه كمال يك قوّه ، جزئى است ولى نمىدانيم مقبول عقل هست يا نه ؟ كه در اين صورت آن را « مظنون خيرا » مىنامند .
3 . فرق بين غايت و ضرورى : مسألهء ديگر فرق بين « غايت » و « ضرورى » بود .
اصل اشكال از اين قرار است كه گاهى غاياتى داريم كه خود غاياتى دارند و اين غايات ، غايات ديگرى دارند و . . . الى غير النهاية : « ثمّ لقائل أن يقول : قد يجوز أن يكون لكلّ غاية غاية . . . » كه شيخ در پاسخ اين اشكال مىگويد بايد فرق بين « غايت بالذات » و « ضرورى » را - كه يكى از غايات بالعرض است - شناخت و فرق بين آنها اين است كه غايت يعنى آن چيزى كه فاعل در جبلّت و در ذات خودش او را مىخواهد كه اين در مورد امور ارادى خيلى روشن است و حتّى در مورد طبيعت نيز قائلند كه به سوى مطلوبهاى بالذّاتى حركت مىكند . گاهى اين مطلوب بالذات بستگى به مقدّمهاى دارد كه در اين صورت آن مقدّمه ، مطلوب بالعرض مىشود ( البتّه گاهى اوقات چيزى كه بايد براى انسان مطلوب بالذّات باشد مطلوب بالعرض مىشود مثل علم ) .
امور ضرورى را گويند بر سه قسم است :
يك قسم ، امورى است كه مقدّمه است براى غايتى بالذّات ، مثل پول براى آسايش .
يك قسم ، امورى است كه بايد باشد تا اينكه غايت مورد نظر حاصل شود . مثلًا برندگى براى شمشير غايت است ولى شرط اين كار صلابت است ؛ پس صلابت جنس هم در شمشير غايت است امّا غايت بالعرض .
يك قسم ديگر ، امور مقارن است . مثلًا آهن در شمشير ملازم با رنگ خاصّ خود است . پس اين رنگ امر مقارن و ملازم است و آن را نيز امر ضرورى مىگويند .
پس امور ضرورى سه قسمند :
1 . امرى كه مقدمهء غايت است .
2 . امرى كه لازمه و تبع غايت است .
3 . امرى كه مقارن غايت است .
بعد مىگويد : « فهذه كلّها غايات بالعرض الضرورى . . . » يعنى آن چيزهايى كه خيال
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 363
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٦٣