بود ، آن وقت آن شئ را « علّت » و اين شئ نيازمند را « معلول » گويند . پس اگر ميان دو شئ هيچ نياز و وابستگى نباشد ديگر هيچيك علّت و معلول يكديگر نيستند و نيز اگر بستگى باشد ولى نه در اصل وجود و هستى ، باز علّيت و معلوليت در كار نيست .
اين تعريف غير از تعريفى است كه در علوم طبيعى در مورد « علّت » و « معلول » مىكنند ، كه مىگويند هرگاه بين دو پديده تقارن مىبينيم و يكى را پس از ديگرى مىبينيم اوّلى را « علّت » و دومى را « معلول » مىناميم ؛ اگر تجربه ثابت كرد كه اينها دو شئ هستند كه با وجود يكى ، ديگرى پشت سرش پيدا مىشود اوّلى را « علّت » و دومى را « معلول » مىناميم . اين در واقع يك اصطلاح است كه با اصطلاح فلاسفه متفاوت است . « علّت و معلول » در اصطلاح فلاسفه و « علّت و معلول » در اصطلاح علماى طبيعى اشتراك لفظى دارند ، زيرا در تعريف فلاسفه سخن از دو شئ است كه يكى در وجود نيازمند وجود ديگرى است به طورى كه اگر اوّلى نباشد هستى اين ديگرى محال است ، ولى در تعريف علماى طبيعى اصلًا نيازمندى در اصل هستى و محال بودن معلول به هنگام نبودن علّت مطرح نيست و لذا از كجا معلوم كه امر سومى نباشد كه علّت براى هر دوى اينهاست .
از نظر اين فلاسفه شرط علّت و معلول اين نيست كه علّت تقدّم زمانى داشته باشد بر معلول ؛ بلكه شرط عكس است ؛ اگر علّت ، علّت واقعى باشد معلول همزمان با او موجود خواهد بود . نيازى كه بين علّت و معلول است عميق ترين نيازهاست ، حتّى عميق تر و شديدتر از نياز ما به هوا . ما به هوا احتياج داريم ، احتياجى مبرم ؛ امّا اين نياز و احتياج غير از نياز معلول به علّت است .
اقسام علل : ارسطو علل را به چهار دسته تقسيم كرده است زيرا :
1 . آن چيزى كه وجود يك شئ بسته به اوست گاهى چيزى است كه ملاك فعليّت اين شئ است ، يعنى فعليت پيدا كردن اين شئ از اوست ، و اين « صورت » است .
2 . اگر آن چيز ، مناط بالقوه بودن اين شئ - يعنى معلول - باشد آن « ماده » است .
3 . امّا اگر چيزى كه « علّت » خوانده مىشود خارج از وجود و ذات شئ باشد ؛ يا چيزى است كه شئ به خاطر آن به وجود آمده است و آن « علّت غائى » ناميده مىشود .
4 . و يا شئ از او به وجود آمده است كه « علّت فاعلى » ناميده مىشود .
اكنون بايد دربارهء اين چهار قسم علّت به بحث بپردازيم . آنچه كه در خارج ، از آن آگاهى داريم و مىدانيم وجود دارد چيست ؟ آنچه كه در خارج مىتوانيم بدانيم ،
مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 320
مساهمون: مرتضى مطهرى
ص٣٢٠