غير از اين علوم كه نام برديم علمى نداريم كه بشود گفت مسائل نامبرده جزء آن علم است .
اكنون تحقيق در حال جوهر از آن جهت كه موجود است و تحقيق در حال جسم از آن جهت كه جوهر است و دربارهء مقدار و عدد از آن جهت كه موجودند و در نحوهء وجود آنها و تحقيق دربارهء امور عقلى كه در ماده نيستند و لااقل در مادهء جسمى نمىباشند و اينكه چگونهاند و نحوهء وجود آنها چيست ، اينها همه چيزهايى است كه لازم است بحثهايى به آنها اختصاص داده شود . اينها ( علم به اينها ) از نوع علم به محسوسات و يا امورى كه تعلّق به محسوسات دارند و ذهن آنها را از محسوسات انتزاع مىكند نيست . ناچار علم به اينها در رديف علم به امورى قرار مىگيرد كه وجودشان مغاير با ماده و محسوسات است .
امّا جوهر « 1 » ، زيرا واضح است كه جوهر از آن جهت كه جوهر است وابسته به
هامش
ولى ظاهر اين است كه همهء اينها يك منهج است زيرا مقصود اين نيست كه اثبات شود علم ديگرى غير از طبيعى و رياضى هست ، مقصود اين است كه موضوع آن علم « موجود بماهو موجود » است و شيخ تا اينجا هيچ گونه اشارهاى به موضوع نكرده است ، منتها اشاره كرده به يك سلسله مسائلى كه در علوم ديگر قابل بحث نيست و در اين علم بايد بحث شود . در آخر در صفحهء 8 سطر 13 مىگويد :
« لا يجوز ان يوضع لها موضوع مشترك تكون هى كلّها حالاته و عوارضه الّا الموجود فان بعضها جواهر و بعضها كمّيات و بعضها مقولات اخرى و ليس يمكن ان يعمّها معنى محقق الّا حقيقة معنى الوجود . »
پس خلاصهء برهان شيخ از اول فصل تا سطر 14 از صفحهء 8 اين است كه يك سلسله مسائل هست كه در علوم ديگر قابل بحث نيست ، يا به اين دليل كه مربوط است به موضوعات آن علوم ، و يا به اين دليل كه ماقبل محسوس هستند يعنى از عوارض « جسم طبيعى » و يا از عوارض مقدار يا عدد موجود در ماده نمىباشند و اين مسائل هيچ موضوع مشترك محقّقى چون « موجود بماهو موجود » ندارند ، پس موضوع همهء اينها « موجود بماهو موجود » است .
( 1 ) . قسمت اول - يعنى مسائل مربوط به موضوعات ساير علوم - به اين دليل ممكن نبود داخل در آن علوم باشد كه مربوط به موضوعات آن علوم بود ، ولى اين مسائل يعنى جوهريّت جوهر و وجود آن و جوهريّت جسم و عوارض مقدار و عدد از آن نظر كه موجودند و نحوهء وجود آنها و همچنين صور غير متعلّق به اجسام و ماهيّت آنها و نحوهء وجود آنها ، اينها از آن نظر داخل در علوم