اين آدم و آن آدم يك ترتب علّى و معلولى نيست كه بگوييم اجتهاد از او به اين رسيده است ، ولى در مقايسهء ميان ايندو مىگوييم او اولويّت دارد در مصداق بودن از اين و به طريق اولى مصداق آن است « 1 » .
مسئلهء تشكيك در وجود
مسئلهء حركت جوهرى نيز برمىگردد به همان شدت و ضعف در وجود ، نه شدت و ضعف در ماهيت ؛ يعنى كسانى كه مسئلهء تشكيك را به آن صورتى كه مشّائين گفتهاند مىخواهند حل كنند و هم كسانى كه مسئلهء تشكيك را به طريق شيخ اشراق مىخواهند حل كنند ، آنها نمىتوانند حركت جوهريه را تصور كنند . ولى بنابراين كه تشكيك نه در ذات ماهيات است و نه در امور عرضى است بلكه در حقيقت وجود است ، وجود ، هم قابل شدت و ضعف است ، هم قابل اشتداد و تضعّف . « قابل شدت و ضعف » يعنى مىتواند مراتب ، يكى شديد باشد يكى ضعيف ؛ مثلًا در قوس نزولى مرتبهاى شديد باشد و مرتبهاى ضعيف ، مثل نور شديد و ضعيف . « اشتداد و تضعّف » اين است كه يك مرتبهء ضعيف تبديل به يك امر شديد بشود ، يا يك امر شديد تبديل بشود به يك امر ضعيف ؛ و قهراً مسئلهء حركت جوهرى چون برمىگردد به اشتداد و تضعّف جوهر ، بستگى پيدا مىكند به همان فرضيهء شدت و ضعف وجود ، يعنى به مسئلهء تشكيك در
هامش
( 1 ) . سؤال : اين چه ربطى پيدا مىكند با قاعدهء « امكان اشرف » ؟ آيا با هم ارتباطى دارند يا ندارند ؟
استاد : اين به آن ارتباطى پيدا نمىكند ؛ ولى قاعدهء امكان اشرف هم بر پايهاى است كه در اينجا هست . در قاعدهء امكان اشرف ( كه در واقع بايد بگويند « ممكن اشرف » نه امكان اشرف ، و به هر حال مقصود روشن است ) مىگويند : اگر در ميان ممكنات ، ممكن اشرفى باشد و ممكن اخسّى ، امكان ندارد كه در مرتبهء قبل از ممكن اشرف ، ممكن اخس به وجود بيايد ؛ يعنى اول بايد ممكن اشرف به وجود بيايد ، بعد ممكن اخس . مثلًا اگر ما همين قدر بتوانيم كشف بكنيم ( كه در باب اثبات عالم عقول هم شيخ اشراق اين را به كار برده است ) و بگوييم عالم طبيعت براى ما محسوس است و چون محسوس است وجود دارد ، و به حكم برهان وجود واجب الوجود را هم اثبات كنيم ؛ يعنى طبيعت به حكم احساس موجود است و واجب الوجود به حكم برهان موجود است ؛ حالا نمىدانيم كه آيا ميان عالم الوهيت و عالم طبيعت عوالم ديگرى وجود دارد يا وجود ندارد ؛ قاعدهء امكان اشرف مىگويد كه اگر ثابت بشود عوالم ديگر ممكن است ، همان كافى است كه ثابت بشود موجود است ؛ يعنى آن عوالم ديگر كه در درجهء اشرف و بالاتر از اين عالم هستند ، اگر امكان وجود داشته باشند ، امكان ندارد كه بدون آنكه آنها موجود بشوند اين موجود بشود .