صورت است و يك حالت است براى شىء ديگر ، و يك شىء ديگر است كه به اين شكل درآمده است ، چون وحدت و كثرت پيدا مىكند و آن واحد غير از كثير است و اين كثير غير از واحد است ( كه بعد هم دچار آنهمه اشكالاتى مىشدند كه در باب برهان فصل و وصل هست و زحمت مىكشيدند كه آن اشكالها حل بشود ) . امّا اگر اين نظريهء امروزى ثابت بشود راه را آسانتر مىكند . ولى آنوقت يك اشكالات ديگرى پيدا مىشود . آن اشكالات همينهايى است كه در اينجا مطرح است كه از جاهاى خيلى دقيقى است كه شيخ مطرح كرده و در كلمات غير شيخ اين مطلب نيست ، شايد به ارزش حرف شيخ توجه نكردهاند ؛ ولى او خوب به اين مطلب توجه كرده است ، هم در شفا اين را دارد و هم در نجات .
پارهاى سؤالات فلسفى دربارهء انرژى
در اين نظريهء جديد مىگويند ماده تبديل مىشود به انرژى ، ولى راجع به انرژى تحليل نمىكنند كه واقعيت انرژى چيست ؛ يعنى تعريف نمىكنند ماهيتش را و در ماهيتش كاوش نمىكنند ، همين قدر مىگويند كه چيزى به نام « انرژى » وجود دارد كه جسم حالت ماده بودن خودش را از دست مىدهد و به صورت آن درمىآيد . ممكن است كسى سؤال كند :
1 . پس از آنكه جسم به صورت انرژى درآمد ، آيا خود انرژى اجزاء دارد يا ندارد ؟
2 . اگر اجزاء دارد ، آيا اجزائش يا خودش ابعاد دارد يا ندارد ؟
3 . اگر بگوييم خود انرژى ابعاد دارد ، باز آن هم خودش ماده است ، چون مادهاى كه تا حالا مىگفتيم غير از شيئى كه قابل ابعاد سه گانه باشد نبود . اگر ابعاد دارد پس نوعى از ماده به نوعى از ماده تبديل شده است ، نه اينكه ماده به غير ماده تبديل شده است ؛ چون مادهاى كه تا حالا مىگفتيم - يعنى مادهاى كه آنها مىگفتند - همان مادهء شيخ اشراقى است يعنى شيئى كه جرميّت دارد و قابل ابعاد سه گانه است .
4 . اگر بگوييم نه ، انرژى خودش ابعاد ندارد ، يعنى چون ماده نيست پس ابعاد ندارد .
5 . آيا نقل و انتقال دارد يا ندارد ؟ نقل و انتقال كه مسلّم دارد . در انرژى همواره