پايهء اول است توضيح نمىدهد .
( 3 ) . قانون نامبرده به فرض صحت و تماميت خود تنها در بخشى از جهان هستى يعنى مركبات مادى مانند نبات و حيوان و انسان و متعلقات آنها مىتواند قابل اجرا بوده تحول و تكامل را توضيح دهد ولى در بسايط و حركات مفرده كه مجموعهاى از آنها يك مركّبى را به وجود مىآورد قابل اجرا نيست . مثلًا يك حركت مكانى كوتاهى كه فرض مىكنيم ، به عقيدهء اين دانشمندان مجموعهاى از دانههاى مكانى است كه پهلوى همديگر چيده شده و هرگز با همديگر وحدت و اتصال ندارند . در هر سه دانهء مكانى مفروض ، دومى نفى اولى است ولى سومى نمىشود مجموع نفى و اثبات اولى و دومى شود زيرا اين فرض با فرض بساطت منافى است 1 .
شرح
( 1 ) . اين ايراد بر اصل قانون مثلث « تز ، آنتىتز ، سنتز » وارد است خواه آن را مانند هگل براساس تناقض و تركيب وجود و عدم فرض كنيم و خواه مانند شلينگ و فيخته هر سه مرحله را اثباتى بدانيم . خلاصهء ايراد اين است كه جريان تثليثى طبيعت بر فرض صحت تنها در مورد مركبات صادق است . يك مركب را مىتوان گفت تركيبى است از دو ضد ، اما دربارهء بسيط فرض تركيب و اينكه حقيقت و ماهيتش عبارت از اجتماع دو ضد است غلط است ، و از طرفى وجود عنصر بسيط يا حركت بسيط را نمىتوان منكر شد زيرا اگر بسيط نباشد مركب هم نيست .
اينجا ممكن است گفته شود كه اين ايراد تنها در تعبير متقدمان بر هگل كه هر سه مرحله را اثباتى مىدانستند وارد است اما بر هگل اين ايراد وارد نيست . بنا به نظريهء هگل هر حركت بسيط و مفرد نيز مرحلهء اثبات ، نفى ، نفى نفى مىتواند داشته باشد و از اين جهت با مركب فرقى ندارد . اگر ايرادى بر نظريهء هگل باشد همان ايراد اول است نه اين ايراد .
پاسخ اين است كه اين اشكال صحيح است در صورتى كه هگليستها حركت را يك امر متصل ممتد بدانند ، اما اگر چنان كه در متن آمده حركت را - مثلًا حركت بسيط مكانى را - عبارت از يك سلسله دانههاى ريز مكانى كه پهلوى يكديگر چيده شدهاند بدانند مرحلهء دوم مىتواند نفى اول باشد ولى مرحلهء سوم تركيب آن دو نخواهد بود .
مثلث « تز ، آنتىتز ، سنتز » به معنى اينكه شئ از يك حالت بالخصوص به ضد آن حالت كشيده شود و در مرحلهء بعدى يك حالت متعادل و متكامل كه مشتمل باشد هم بر