2 . اين قانون ، گذشته از اينكه درست تنظيم نشده و مشتمل بر جزء زائد است ، فاسد نيز هست ، زيرا در هر سه مرتبهء متوالى از جريان حوادث ، تحقق تكامل مرتبهء اول را از مرتبهء دوم نفى كرده به دست مرتبهء سوم مىسپارد و حال آنكه چنان كه بيان كرديم تكامل در مرتبهء دوم پديد شده و نيازى به مرتبهء سوم نيست ، و به حسب حس نيز مىيابيم كه جوجه ( در يكى از مثالهايى كه خودشان ذكر كردهاند ) خودش تكامل يافتهء تخم مرغ است و تخم مرغ در تكامل خود نيازمند به آمدن مرغ نمىباشد بلكه مرغ براى تخم ، كمالى است بالاى كمال 1 . و گويا اين دانشمندان پيش بينى اين محذور را نموده و براى جلوگيرى از آن گفتهاند كه همچنانكه اگر اثبات نقطهء مبدأ گرفته شد دو پايهء ديگر در دنبال خود مىآورد ، اگر پايهء دوم نيز اثبات گرفته شود دو پايهء ديگر در دنبال خود خواهد آورد و در نتيجه نفى ( پايهء دوم ) نيز بهرهاى از تكامل را دارد .
ولى اين تكاپوى بيهودهاى است ، زيرا اين حقيقت را كه پايهء دوم تكامل يافتهء
شرح
به آن بشود و يا از تركيب آن با چيز ديگر حقيقت يا واقعيتى تشكيل گردد . البته اين ايراد براساس نظريهاى است كه « شدن » را جمع نقيضين مىداند .
( 1 ) . اين ايراد « ( * ) » متوجه اين جهت است كه به فرض اينكه قبول كنيم كه جريان طبيعت براساس مثلث « تز ، آنتىتز ، سنتز » است ، تحقق تكامل وابسته به اين نيست كه هر سه مرحله طى شود بلكه با تحقق مرحلهء دوم حقيقت تكامل صورت گرفته است و مرحلهء سوم مرحلهء دوم تكامل است . اين ايراد مبتنى بر ايراد اول است كه مرحلهء دوم نفى صرف نيست بلكه خود اثباتى است كه اثبات اول را در بر دارد و بر آن افزوده شده است ، و اگر بخواهيم به تعبير فلسفهء خودمان مطلب را ادا كنيم بايد بگوييم هر مرتبهء قبلى قوهء مرتبهء بعدى است و هر مرحلهء بعدى فعليت مرحلهء قبلى است و انتقال موجود از مرحلهء قوه به مرحلهء فعليت عين تكامل است پس تكامل دو پايه بيشتر ندارد و ماهيت آن دو پايه قوه و فعل است نه اثبات و نفى . اين ايراد نيز بر اساس اين است كه « شدن » را جمع نقيضين بدانيم نه بر آن جهت كه اشياء در داخل خود از نيروهاى متضادى تشكيل شدهاند .
هامش
( * ) فرق اين ايراد با ايراد اول اين است كه ايراد اول مىگويد در مفهوم تكامل ، مفهومى زائد و جزئى زائد ( سه ركن ) اعتبار شده و حال آنكه تكامل دو ركن دارد . اين ايراد اين است كه لازمهء اين سخن اين است كه مرحلهء اول در مرحلهء دوم بهرهاى از تكامل نداشته باشد .