پاسخ
بحث گذشتهء ما بر بطلان فرضيهها يا نظريههاى گذشته مبتنى و استوار نيست و سر و كار ما تنها با واحدهايى است كه در واقعيت خارج موجود مىشوند . اتصالى كه ما در ميان اشياء خارجيه يا در ميان صفات آنها اثبات مىنماييم نه در ميان دو تا اتم يا
شرح
متكلمين وارد كردهاند .
اين بود نظرياتى كه ميان دانشمندان قديم دربارهء جسم وجود داشت . نظريهء ذيمقراطيس و همچنين نظريهء متكلمين تدريجا صورت يك نظريهء منسوخ را به خود گرفت و طرفدارانى نداشت و در كتب فلسفه به عنوان نقل تاريخى فلسفى و براى رد كردن نقل مىشد ولى در حدود يك قرن پيش كشفياتى رخ داد كه مخصوصاً نظريهء ذيمقراطيس احيا شد ؛ ثابت شد كه اجرام و اجسام محسوس از مجموعهاى از ذرات تشكيل يافتهاند .
قبلًا گفتيم كه ذيمقراطيس از نظر توضيح حقيقت و ماهيت جسم با جمهور حكما اختلاف نظرى نداشت . از نظر او نيز جسم عبارت است از جوهرى كه در ذات خود قابل ابعاد سه گانه است . اختلاف نظر او با ساير حكما از دو نظر بود يكى علمى و ديگرى فلسفى . از نظر علمى او معتقد بود كه آنچه به چشم مىآيد واحد واقعى جسم نيست بلكه مجموعهاى از اجسام است . تحقيقات علمى جديد به طور قطعى ثابت كرد كه از اين نظر حق با ذيمقراطيس است . اختلاف نظر ديگرش كه فلسفى بود دربارهء امكان و عدم امكان انقسام واحد واقعى جسم بود . از نظر ذيمقراطيس واحد واقعى جسم كه همان ذرات است ممتنع الانقسام است ولى از نظر ساير فلاسفه واحد واقعى جسم داراى هر اندازه و هر مقدار باشد همواره قابليت انقسام دارد . فلاسفه برهان خاصى براى اثبات اين مدعاى خود اقامه مىكردند كه اكنون مجال بحث از آن نيست .
در تحول علمى جديد ابتدا نظريهء فلسفى ذيمقراطيس دربارهء ممتنع الانقسام بودن ذرّات تأييد مىشد و لهذا آن ذرات « اتم » يعنى شكستناپذير ناميده شد ولى بعداً ثابت شد كه ذرات شكستناپذير نيست بلكه ثابت شد هر يك از اتمها منظومهاى را