مجموعه آثار شهيد مطهرى ( فارسي ) — صفحة 623
كه اين دانشمندان به ايشان نسبت دادهاند نمىپذيرند . اساساً سخن و كنجكاوى فلاسفه در دو جا و در دو مسأله است : ( 1 ) . اينكه آيا اشيائى كه در عالم موجود مىشود با وجوب وجود ( ضرورت به آيا اين مقدمات اختيارى است يا غير اختيارى ؟ ما بعد از آنكه معناى آزادى و اختيار انسان را در افعال خويش فهميديم به خوبى مىفهميم كه مقدمات و علل افعال اختيارى ، اختيارى نيست و شرط اختيارى بودن فعلى اين نيست كه مقدمات آن فعل اختيارى باشد يعنى اين طور نيست كه مثلًاً انسان قبل از آنكه فعل را تصور كند يا فايدهاش را تصديق كند يا نسبت به آن شوق پيدا كند يا در اطراف آن تفكر و محاسبه نمايد يا نسبت به آن اراده كند اولًا تصور كند تصور خودش را و بعد فايدهء اين تصور را تصديق كند و بعد نسبت به آن شوق پيدا كند و بعد در اطراف آن حساب كند و بعد اراده كند و آنگاه تصور نمايد ، و همچنين در مورد ساير مقدمات فعل اختيارى از تصديق به فايده و شوق و تأمل و اراده ، زيرا اولًا تصور و تصديق و شوق و تأمل و اراده جزء افعال عضلانى نيست كه پيدايش و عدم پيدايش آنها منوط به اراده و ساير مقدمات باشد و ثانياً اگر ما فرض كنيم همواره مقدمات فعل اختيارى نيز با مقدمات اختيارى حاصل مىشود متسلسل خواهد شد و تا بىنهايت پيش خواهد رفت و اين خود امرى محال و ممتنع است . بعلاوه ما وجداناً حس مىكنيم كه نسبت به انتخاب و اختيار خود فعل آزاديم نه نسبت به مقدمات فعل و مقدمات آن تا بىنهايت . انسان همواره نسبت به هر حركت خارجى و هر فعل عضلانى ، آزاد و مختار است كه بكند يا نكند ، يعنى اگر اراده كند بكند مىكند و اگر اراده [ كند ] نكند نمىكند ، ولى نسبت به افعال نفسانى خويش اين گونه آزادى ندارد كه همواره اگر بخواهد و اراده كند كه تصور كند مىكند و اگر نه نه ، و اگر بخواهد و اراده كند كه تصديق كند مىكند و اگر نه نه ، و اگر بخواهد و اراده كند كه شوق و هيجان پيدا كند مىكند و اگر نه نه ، و اگر بخواهد و اراده كند كه فكر و تأمل و محاسبه كند مىكند و اگر نه نه ، و اگر بخواهد و اراده كند كه اراده كند مىكند و اگر نه نه . اين نكته محتاج به توضيح است كه مقصود ما از اينكه مىگوييم « افعال نفسانى